بخش صفر: مقدمات و ذهنیت درست
🐧 درس ۰۱: لینوکس چیست و چرا برنامهنویسها باید یاد بگیرند
در این درس چه یاد میگیری؟
قبل از اینکه حتی یک دستور تایپ کنی، باید بدانی لینوکس چیست، چرا سرورهای دنیا روی آن میچرخند، و چرا یک برنامهنویس (حتی اگر فقط فرانتاند کار میکند) باید با آن راحت باشد.
- تفاوت اساسی لینوکس با ویندوز از نگاه یک برنامهنویس
- توزیعهای رایج و اینکه کدام را برای چه کاری انتخاب کنی
- مفهوم Kernel و Shell
- چطور یک سرور راهدور را مدیریت میکنی
مفاهیم پایه
لینوکس یک سیستمعامل متنباز است که هستهی آن (Kernel) توسط لینوس توروالدز در ۱۹۹۱ نوشته شد. امروز تقریباً تمام سرورهای وب، ابری (AWS، DigitalOcean، Hetzner)، کانتینرها و حتی اندروید روی لینوکس اجرا میشوند.
برای یک برنامهنویس، لینوکس یعنی:
- محیطی که اپلیکیشنات در آن واقعاً اجرا میشود (Production).
- ابزاری قدرتمند برای اتوماسیون، دیپلوی و عیبیابی.
- زبانی مشترک با تمام تیم DevOps و SysAdmin.
تفاوت لینوکس و ویندوز از نگاه برنامهنویس
| موضوع | ویندوز | لینوکس |
|---|---|---|
| مسیر فایل | C:\Users\me\app | /home/me/app |
| حساسیت به حروف | Case-insensitive | Case-sensitive (App.js ≠ app.js) |
| جداکنندهی مسیر | \ | / |
| مجوز فایل | ACL پیچیدهتر | rwx ساده و قدرتمند |
| نصب نرمافزار | نصبکنندهی گرافیکی | مدیر بسته (apt/dnf) |
| سرویسها | Services.msc | systemd |
| خط فرمان | PowerShell / CMD | Bash (قدرتمندتر برای اتوماسیون) |
نکته: اگر عادت داری در ویندوز فایل را با حروف بزرگ و کوچک جابهجا بنویسی، در لینوکس فوراً با خطای «file not found» روبهرو میشوی. این یکی از اولین شوکهای برنامهنویسهای ویندوزی است.
توزیعها (Distributions)
لینوکس خودش فقط Kernel است. توزیعها بستهی کامل سیستمعامل هستند:
| توزیع | مناسب برای | مدیر بسته | یادداشت |
|---|---|---|---|
| Ubuntu | توسعهدهنده، سرور وب، یادگیری | apt | رایجترین انتخاب برای برنامهنویسها |
| Debian | سرور پایدار و محافظهکار | apt | پایه Ubuntu |
| CentOS / Alma / Rocky | محیط سازمانی، سازگاری با RHEL | dnf/yum | بعد از مرگ CentOS Stream، Alma/Rocky جایگزین شدند |
| RHEL | شرکتهای بزرگ با پشتیبانی رسمی | dnf | پولی (با اشتراک) |
در این راهنما تقریباً تمام مثالها روی Ubuntu 22.04/24.04 هستند، چون اکثر برنامهنویسها با آن شروع میکنند.
Kernel و Shell
Kernel هستهی سیستمعامل است که با سختافزار حرف میزند (حافظه، CPU، دیسک، شبکه). تو تقریباً هرگز مستقیم با آن کار نمیکنی.
Shell برنامهای است که دستورهای تو را میگیرد و به Kernel میفرستد. رایجترین Shell در سرورها bash است. وقتی SSH میزنی یا ترمینال باز میکنی، در واقع داخل یک Shell هستی.
چطور سرور راهدور را مدیریت میکنی؟
تقریباً همیشه از طریق SSH:
ssh user@192.168.1.50
# یا
ssh user@myserver.example.com
بعد از ورود، تمام کارها با خط فرمان انجام میشود. گرافیک روی سرور تولید معمولاً نصب نیست (Headless).
📌 دستورهای مهم این درس
| دستور | کاربرد | مثال واقعی | توضیح کوتاه |
|---|---|---|---|
uname -a | اطلاعات Kernel و معماری | uname -a | نسخه Kernel، hostname و معماری را نشان میدهد |
cat /etc/os-release | شناسایی توزیع | cat /etc/os-release | نام و نسخهی توزیع را میگوید |
hostname | نام میزبان | hostname | نام سرور را چاپ میکند |
hostnamectl | اطلاعات کامل سیستم | hostnamectl | OS، Kernel، Architecture |
whoami | کاربر فعلی | whoami | نام کاربری که با آن لاگین هستی |
id | شناسه کاربر و گروهها | id | UID، GID و گروههای عضویت |
uptime | مدت روشن بودن سرور | uptime | چند وقت است سرور روشن است + load |
date | تاریخ و ساعت | date | زمان سیستم |
cal | تقویم | cal | تقویم ماه جاری |
clear | پاک کردن صفحه | clear یا Ctrl+L | ترمینال را تمیز میکند |
echo $SHELL | Shell فعلی | echo $SHELL | مسیر Shell پیشفرض |
echo $0 | نام Shell در حال اجرا | echo $0 | معمولاً bash یا -bash |
lsb_release -a | جزئیات Ubuntu/Debian | lsb_release -a | نسخه و Codename |
arch | معماری CPU | arch | x86_64 یا aarch64 |
free -h | حافظه | free -h | RAM و Swap (نمای کلی) |
df -h | فضای دیسک | df -h | فضای باقیمانده پارتیشنها |
💡 سناریوی واقعی
🎯 سناریو ۱: تازه به سرور SSH زدی و نمیدانی روی چه توزیعی هستی.
🔧 راهحل:
cat /etc/os-release
# یا
hostnamectl
📖 توضیح: فایل /etc/os-release استاندارد است و در تقریباً تمام توزیعهای مدرن وجود دارد.
🎯 سناریو ۲: میخواهی بدانی سرور چند روز است روشن است و آیا اخیراً ریاستارت شده.
🔧 راهحل:
uptime
# 14:32:01 up 47 days, 3:12, 1 user, load average: 0.08, 0.03, 0.01
📖 توضیح: up 47 days یعنی ۴۷ روز است سرور ریاستارت نشده. load average پایین یعنی سرور بیکار است.
⚠️ اشتباهات رایج
❌ اشتباه: فکر کردن که لینوکس همان اوبونتو است.
✅ درست: اوبونتو یک توزیع است. لینوکس هسته است.
💡 توضیح: وقتی کسی میگوید «لینوکس یاد بگیر»، معمولاً منظورش کار با خط فرمان و مفاهیم مشترک همهی توزیعهاست.
❌ اشتباه: نصب محیط گرافیکی روی سرور تولید.
✅ درست: سرور Headless نگه دار و فقط از SSH استفاده کن.
💡 توضیح: GUI منابع میخورد و سطح حمله را بزرگتر میکند.
❌ اشتباه: استفاده از root برای کارهای روزمره.
✅ درست: با کاربر عادی کار کن و فقط وقتی لازم است sudo بزن.
✏️ تمرین
- با دستور مناسب بفهم روی چه توزیعی و چه نسخهای هستی.
- با
uname -rنسخهی Kernel را پیدا کن. - خروجی
whoamiوidرا مقایسه کن و ببین در چه گروههایی عضو هستی.
پاسخنامه:
cat /etc/os-release
uname -r
whoami
id
📝 خلاصهی درس
- لینوکس سیستمعامل غالب سرورهاست و برنامهنویس باید با آن راحت باشد.
- توزیعها (Ubuntu، Debian، Alma...) بستهی کامل هستند؛ Kernel مشترک است.
- Shell واسط بین تو و Kernel است؛ bash رایجترین است.
- مدیریت سرور عمدتاً از طریق SSH و خط فرمان انجام میشود.
اولین قدم را برداشتی. حالا وقت آن است که با ترمینال دوست شوی.
🐧 درس ۰۲: ترمینال، Shell و اولین دستورها
در این درس چه یاد میگیری؟
ترمینال خانهی جدید توست. باید بدانی دستور چطور ساخته میشود، چطور کمک بگیری، و چطور تاریخچهی دستورها را مدیریت کنی.
- ساختار یک دستور لینوکس
- کمک گرفتن با man و --help
- تاریخچه، تکمیل خودکار و میانبرهای مفید
- دستورهای اولیهی روزمره
مفاهیم پایه
Shell برنامهای است که خط فرمان را تفسیر میکند. روی تقریباً تمام سرورها bash پیشفرض است.
ساختار کلی هر دستور:
command [options] [arguments]
command: نام برنامه (مثلls،cp)optionsیاflags: تنظیمات رفتار (مثل-lیا--long)arguments: ورودیها (مسیر فایل، نام کاربر و ...)
مثال:
ls -lah /var/log
# ls → دستور
# -lah → گزینهها (long, all, human-readable)
# /var/log → آرگومان (مسیر)
نکته: گزینههای کوتاه با یک خط تیره (-l) و گزینههای بلند با دو خط تیره (--all) نوشته میشوند.
کمک گرفتن
command --help # خلاصه و سریع
man command # راهنمای کامل (با q خارج شو)
info command # گاهی جزئیات بیشتر
میانبرهای حیاتی
| کلید | کار |
|---|---|
| Tab | تکمیل خودکار نام فایل/دستور |
| Ctrl + R | جستوجو در تاریخچهی دستورها |
| Ctrl + C | متوقف کردن دستور در حال اجرا |
| Ctrl + L | پاک کردن صفحه (مثل clear) |
| Ctrl + A | رفتن به ابتدای خط |
| Ctrl + E | رفتن به انتهای خط |
| Ctrl + U | پاک کردن از مکاننما تا ابتدای خط |
| ↑ / ↓ | حرکت در تاریخچه |
📌 دستورهای مهم این درس
| دستور | کاربرد | مثال واقعی | توضیح کوتاه |
|---|---|---|---|
pwd | مسیر فعلی | pwd | Print Working Directory |
whoami | کاربر فعلی | whoami | نام کاربری |
date | تاریخ و ساعت | date '+%Y-%m-%d %H:%M' | میتوان فرمت دلخواه داد |
cal | تقویم | cal 2026 | تقویم سال |
uptime | مدت روشن بودن | uptime | load average هم نشان میدهد |
clear | پاک کردن ترمینال | clear | یا Ctrl+L |
history | تاریخچهی دستورها | history | tail -20 | آخرین ۲۰ دستور |
!! | اجرای مجدد آخرین دستور | sudo !! | مفید وقتی فراموش کردی sudo بزنی |
!n | اجرای دستور شمارهی n | !142 | از روی شمارهی history |
echo | چاپ متن | echo "Hello" | همچنین برای متغیرها |
type | نوع دستور | type ls | ببین alias است یا باینری |
which | مسیر باینری | which python3 | کجا نصب شده |
whatis | توضیح یکخطی | whatis ls | خلاصه از man |
man | راهنمای کامل | man ls | با / جستوجو کن، با q خارج شو |
help | کمک دستورات داخلی bash | help cd | برای built-inها |
exit | خروج از Shell | exit | یا Ctrl+D |
alias | تعریف نام مستعار | alias ll='ls -lah' | موقت تا پایان نشست |
env | متغیرهای محیطی | env | grep PATH | لیست متغیرها |
printenv | چاپ یک متغیر | printenv HOME | مقدار یک متغیر خاص |
echo $PATH | مسیرهای جستوجوی دستور | echo $PATH | مهم برای فهمیدن چرا دستوری پیدا نمیشود |
💡 سناریوی واقعی
🎯 سناریو: دیروز دستوری زدی که خیلی مفید بود ولی یادت نیست چه بود.
🔧 راهحل:
history | grep docker
# یا سریعتر:
Ctrl+R
# بعد کلمهی کلیدی را تایپ کن
📖 توضیح: Ctrl+R حالت جستوجوی معکوس در history را فعال میکند.
⚠️ اشتباهات رایج
❌ اشتباه: حفظ کردن همهی فلگها.
✅ درست: یاد بگیر چطور با --help و man کمک بگیری.
❌ اشتباه: کپیپیست کردن دستور از اینترنت بدون فهمیدن.
✅ درست: همیشه اول بفهم دستور چه میکند، مخصوصاً اگر sudo یا rm دارد.
❌ اشتباه: بستن ترمینال وقتی دستور طولانی در حال اجراست.
✅ درست: از tmux یا screen استفاده کن (درس ۱۰).
✏️ تمرین
- با
man lsوارد راهنما شو و با فشردن/کلمهیhumanرا جستوجو کن. - یک alias به نام
llبساز کهls -lahرا اجرا کند. - با Ctrl+R آخرین دستوری که شامل کلمهی
aptبوده را پیدا کن.
📝 خلاصهی درس
- هر دستور از نام + گزینه + آرگومان ساخته میشود.
--helpوmanبهترین دوستان تو هستند.- Tab، Ctrl+R و history سرعت کارت را چند برابر میکنند.
حالا ترمینال دیگر ترسناک نیست. برو سراغ فایلسیستم.
بخش اول: فایلسیستم و مدیریت فایل
🐧 درس ۰۳: ساختار فایلسیستم لینوکس (FHS)
در این درس چه یاد میگیری؟
در لینوکس همهچیز فایل است. باید بدانی هر پوشهی ریشه چه کاری میکند تا وقتی لاگ میخوانی یا کانفیگ تغییر میدهی گم نشوی.
- استاندارد FHS و پوشههای اصلی
- تفاوت مسیر مطلق و نسبی
- معنی ~ و . و ..
مفاهیم پایه
فایلسیستم لینوکس از یک ریشه (/) شروع میشود و همهی دیسکها و پارتیشنها زیر آن mount میشوند. برخلاف ویندوز که چند درایو (C:، D:) دارد، اینجا همه چیز زیر یک درخت واحد است.
پوشههای مهم ریشه
| مسیر | کاربرد | چرا برای برنامهنویس مهم است |
|---|---|---|
/ | ریشهی کل فایلسیستم | نقطهی شروع همه چیز |
/home | خانهی کاربران عادی | کد پروژههایت معمولاً اینجاست |
/root | خانهی کاربر root | جدا از /home |
/etc | فایلهای پیکربندی سیستم | nginx، ssh، systemd و ... |
/var | دادههای متغیر (لاگ، کش، دیتابیس) | /var/log خانهی لاگهاست |
/tmp | فایلهای موقت | بعد از ریاستارت پاک میشود |
/usr | برنامهها و کتابخانههای کاربران | باینریهای نصبشده با apt |
/opt | نرمافزارهای شخص ثالث | گاهی Node یا نرمافزارهای proprietary |
/bin و /sbin | دستورهای ضروری سیستم | حتی در حالت تککاربره لازماند |
/dev | دستگاهها بهصورت فایل | دیسکها، ترمینالها |
/proc | اطلاعات پروسهها و Kernel | مجازی — روی دیسک نیست |
/sys | اطلاعات سختافزار و Kernel | مشابه /proc |
/var/www | معمولاً ریشهی وبسرور | محل رایج برای فایلهای سایت |
نکته برنامهنویسی: فایل .env پروژهات را هرگز در مسیری که وبسرور مستقیماً سرو میکند نگذار. بهتر است خارج از document root باشد.
مسیر مطلق و نسبی
- مطلق: از ریشه شروع میشود →
/home/ali/projects/myapp - نسبی: نسبت به مکان فعلی →
projects/myappیا../logs
نمادهای خاص:
~= خانهی کاربر فعلی (/home/ali).= پوشهی فعلی..= پوشهی والد
📌 دستورهای مهم این درس
| دستور | کاربرد | مثال واقعی | توضیح کوتاه |
|---|---|---|---|
pwd | مسیر فعلی | pwd | همیشه بدانی کجایی |
cd | تغییر پوشه | cd /var/log | Change Directory |
cd ~ یا cd | رفتن به خانه | cd | سریعترین راه برگشت به home |
cd - | برگشت به پوشهی قبلی | cd - | مثل دکمهی Back |
cd .. | یک سطح بالاتر | cd ../.. | دو سطح بالاتر |
ls / | محتوای ریشه | ls / | ببین چه پوشههایی هست |
ls -ld /etc | اطلاعات خود پوشه | ls -ld /var/log | نه محتوای داخلش |
realpath | مسیر مطلق واقعی | realpath ./config | symlinkها را حل میکند |
readlink -f | مشابه realpath | readlink -f /usr/bin/python3 | مسیر نهایی باینری |
df -h / | فضای پارتیشن ریشه | df -h / | چقدر جا مانده |
du -sh /var/log | حجم یک پوشه | du -sh /var/log | خلاصه و خوانا |
lsblk | دیسکها و پارتیشنها | lsblk | نمای درختی دیسکها |
findmnt | درخت mount | findmnt | خواناتر از mount |
💡 سناریوی واقعی
🎯 سناریو: میخواهی بفهمی لاگهای nginx کجا هستند.
🔧 راهحل:
ls /var/log/nginx/
# معمولاً access.log و error.log
📖 توضیح: تقریباً تمام لاگهای سرویسها زیر /var/log هستند.
⚠️ اشتباهات رایج
❌ اشتباه: ذخیره کردن پروژهها در /tmp.
✅ درست: پروژهها را در /home/user/ یا /opt/ نگه دار.
💡 توضیح: /tmp ممکن است هنگام ریاستارت پاک شود.
❌ اشتباه: ویرایش فایلهای /etc بدون بکاپ.
✅ درست: قبل از تغییر، کپی بگیر:
sudo cp /etc/nginx/nginx.conf /etc/nginx/nginx.conf.bak
✏️ تمرین
- با
cdبه/var/logبرو و محتوای آن را لیست کن. - با یک دستور به home برگرد.
- حجم پوشهی
/var/logرا باduببین.
📝 خلاصهی درس
- همه چیز از
/شروع میشود. /etcکانفیگ،/var/logلاگ،/homeخانهی کاربران.- مسیر مطلق از ریشه، نسبی از مکان فعلی.
حالا میدانی نقشه کجاست. وقت ناوبری است.
🐧 درس ۰۴: ناوبری و مدیریت فایلها
در این درس چه یاد میگیری؟
ساخت، کپی، جابهجایی، حذف و پیدا کردن فایلها — کارهای روزمرهای که هر روز انجام میدهی.
- تمام فلگهای مهم ls
- mkdir، cp، mv، rm بهصورت ایمن
- find — قویترین ابزار جستوجوی فایل
مفاهیم پایه
در لینوکس فایل و پوشه از نظر دستورها خیلی شبیه هم رفتار میکنند، اما بعضی فلگها مخصوص پوشه هستند (مثل -R برای بازگشتی).
هشدار: دستور rm -rf برگشتناپذیر است. سطل آشغالی وجود ندارد. همیشه دو بار مسیر را چک کن.
📌 دستورهای مهم این درس
| دستور | کاربرد | مثال واقعی | توضیح کوتاه |
|---|---|---|---|
ls | لیست فایلها | ls | پایه |
ls -l | فرمت بلند | ls -l | مجوز، مالک، حجم، تاریخ |
ls -a | نمایش فایلهای مخفی | ls -a | فایلهایی که با . شروع میشوند |
ls -lah | ترکیب رایج | ls -lah | long + all + human-readable |
ls -lt | مرتب بر اساس زمان | ls -lt | جدیدترین اول |
ls -lS | مرتب بر اساس حجم | ls -lS | بزرگترین اول |
ls -R | بازگشتی | ls -R | تمام زیرپوشهها |
mkdir | ساخت پوشه | mkdir myapp | |
mkdir -p | ساخت تو در تو | mkdir -p projects/myapp/src | والدها را هم میسازد |
touch | ساخت فایل خالی یا بهروز کردن زمان | touch index.js | |
cp | کپی | cp file.txt backup/ | |
cp -r | کپی پوشه | cp -r src/ src_backup/ | ضروری برای پوشه |
cp -a | کپی با حفظ تمام ویژگیها | cp -a app/ app.bak/ | مجوز و زمان حفظ میشود |
mv | جابهجایی یا تغییر نام | mv old.js new.js | |
rm | حذف فایل | rm file.txt | |
rm -r | حذف پوشه | rm -r old_project/ | |
rm -i | حذف با تأیید | rm -i *.log | برای هر فایل میپرسد |
rmdir | حذف پوشهی خالی | rmdir empty_dir | فقط اگر خالی باشد |
find | جستوجوی پیشرفته | find . -name "*.js" | بسیار قدرتمند |
find . -type f -mtime -1 | فایلهای تغییر یافته در ۲۴ ساعت | برای پیدا کردن تغییرات اخیر | |
find . -size +100M | فایلهای بزرگتر از ۱۰۰ مگ | پیدا کردن فایلهای حجیم | |
file | نوع فایل | file script.sh | متن، باینری، تصویر و ... |
stat | جزئیات کامل فایل | stat package.json | inode، زمانها، مجوز |
ln -s | ساخت symlink | ln -s /var/www/app current | لینک نمادین |
💡 سناریوی واقعی
🎯 سناریو ۱: میخواهی تمام فایلهای .log قدیمیتر از ۷ روز را پیدا و حذف کنی.
🔧 راهحل:
# اول فقط پیدا کن (بدون حذف)
find /var/log -name "*.log" -mtime +7
# اگر مطمئن شدی:
find /var/log -name "*.log" -mtime +7 -delete
📖 توضیح: -mtime +7 یعنی بیش از ۷ روز از آخرین تغییر گذشته. همیشه اول بدون -delete اجرا کن.
🎯 سناریو ۲: پروژهات پر از node_modules شده و میخواهی همهشان را پیدا کنی.
🔧 راهحل:
find ~ -type d -name "node_modules"
⚠️ اشتباهات رایج
❌ اشتباه: rm -rf / یا rm -rf /*
✅ درست: هرگز این دستور را نزن. حتی به شوخی.
❌ اشتباه: cp -r src/* dest/ وقتی dest وجود ندارد.
✅ درست: اول mkdir dest کن یا از cp -r src dest استفاده کن.
❌ اشتباه: فراموش کردن -r هنگام کپی پوشه.
✅ درست: برای پوشه همیشه cp -r یا cp -a.
✏️ تمرین
- یک ساختار پوشه بساز:
~/projects/demo/{src,tests,docs} - چند فایل خالی داخل src بساز و با
ls -lahببین. - با find تمام فایلهای
.jsداخل home را پیدا کن.
mkdir -p ~/projects/demo/{src,tests,docs}
touch ~/projects/demo/src/{index,app,utils}.js
ls -lah ~/projects/demo/src
find ~ -name "*.js" 2>/dev/null
📝 خلاصهی درس
ls -lahدوست روزمرهات است.findبرای جستوجوی قدرتمند ضروری است.rm -rfخطرناک است — همیشه مسیر را دوباره بخوان.
حالا میتوانی فایلها را مثل یک حرفهای جابهجا کنی.
🐧 درس ۰۵: مشاهده و ویرایش فایلها
در این درس چه یاد میگیری؟
خواندن لاگ، ویرایش کانفیگ و کار با فایلهای متنی — بدون این مهارتها عملاً نمیتوانی روی سرور کار کنی.
- cat، less، head، tail
- nano و vim در حد ضروری
- ابزارهای متنی ساده: wc، sort، cut
مفاهیم پایه
برای فایلهای کوچک cat کافی است. برای فایلهای بزرگ (لاگها) حتماً از less یا tail استفاده کن.
tail -f یکی از پرکاربردترین دستورها برای برنامهنویس است: لاگ را زنده میبینی.
vim در حد زنده ماندن
| کلید | کار |
|---|---|
i | ورود به حالت Insert |
Esc | برگشت به حالت Normal |
:w | ذخیره |
:q | خروج |
:wq یا ZZ | ذخیره و خروج |
:q! | خروج بدون ذخیره |
dd | حذف خط فعلی |
yy | کپی خط |
p | چسباندن |
/word | جستوجو |
📌 دستورهای مهم این درس
| دستور | کاربرد | مثال واقعی | توضیح کوتاه |
|---|---|---|---|
cat | چاپ کل فایل | cat package.json | برای فایلهای کوچک |
less | مشاهده صفحهبهصفحه | less /var/log/syslog | با q خارج شو |
head | ابتدای فایل | head -n 20 file.log | ۲۰ خط اول |
tail | انتهای فایل | tail -n 50 file.log | ۵۰ خط آخر |
tail -f | دنبال کردن زنده | tail -f /var/log/nginx/error.log | حیاتی برای دیباگ |
tail -F | دنبال کردن حتی بعد از rotate | tail -F app.log | بهتر از -f برای لاگهای rotate شده |
nano | ویرایشگر ساده | nano config.env | Ctrl+O ذخیره، Ctrl+X خروج |
vim | ویرایشگر قدرتمند | vim app.js | حداقلها را یاد بگیر |
echo | چاپ یا نوشتن | echo "hello" > file.txt | > بازنویسی، >> الحاق |
wc | شمارش | wc -l file.txt | تعداد خط، کلمه، کاراکتر |
sort | مرتبسازی | sort names.txt | |
uniq | حذف تکراریهای متوالی | sort file | uniq | معمولاً با sort |
cut | برش ستونها | cut -d: -f1 /etc/passwd | جداکننده و فیلد |
💡 سناریوی واقعی
🎯 سناریو: اپ Node خطا میدهد و میخواهی لاگ را زنده ببینی.
🔧 راهحل:
tail -f /var/log/myapp/error.log
# یا اگر با systemd اجرا میشود:
journalctl -u myapp -f
⚠️ اشتباهات رایج
❌ اشتباه: cat کردن یک فایل چند صد مگابایتی.
✅ درست: از less یا tail استفاده کن.
❌ اشتباه: گیر کردن در vim و ندانستن چطور خارج شوی.
✅ درست: Esc بعد :q! و Enter.
✏️ تمرین
- با
tail -n 30سی خط آخر یک لاگ را ببین. - یک فایل با nano بساز، چیزی بنویس و ذخیره کن.
- تعداد خطوط فایل
/etc/passwdرا با wc بشمار.
📝 خلاصهی درس
tail -fبهترین دوست دیباگ است.- nano برای کارهای سریع، vim برای سرورهایی که فقط آن را دارند.
- هرگز فایل بزرگ را با cat باز نکن.
حالا میتوانی لاگ بخوانی و کانفیگ ویرایش کنی.
🐧 درس ۰۶: جستوجو در فایل و محتوا
در این درس چه یاد میگیری؟
پیدا کردن یک خطا در هزاران خط لاگ، یا پیدا کردن جایی که یک تابع صدا زده شده — با grep و دوستانش.
- grep با فلگهای مهم
- ترکیب find و grep
- locate برای جستوجوی سریع نام فایل
مفاهیم پایه
grep الگو را در متن جستوجو میکند. برای برنامهنویس، تقریباً هر روز از آن استفاده میشود.
📌 دستورهای مهم این درس
| دستور | کاربرد | مثال واقعی | توضیح کوتاه |
|---|---|---|---|
grep | جستوجوی متن | grep "error" app.log | |
grep -i | بدون حساسیت به حروف | grep -i "error" app.log | Error و ERROR را هم پیدا میکند |
grep -r | بازگشتی در پوشهها | grep -r "TODO" src/ | |
grep -n | نمایش شماره خط | grep -n "function" app.js | |
grep -v | خطوطی که مطابقت ندارند | grep -v "DEBUG" app.log | حذف خطوط DEBUG |
grep -E | عبارات باقاعده توسعهیافته | grep -E "error|warn" app.log | یا egrep |
grep -c | تعداد تطابقها | grep -c "404" access.log | |
grep -l | فقط نام فایلهای دارای تطابق | grep -rl "password" . | |
grep -A 3 | ۳ خط بعد از تطابق | grep -A 3 "Exception" app.log | Context بعد |
grep -B 2 | ۲ خط قبل | grep -B 2 "ERROR" app.log | |
grep -C 2 | ۲ خط قبل و بعد | grep -C 2 "ERROR" | |
find . -name "*.js" | xargs grep "fetch" | جستوجو فقط در فایلهای خاص | ترکیب قدرتمند | |
locate | جستوجوی سریع نام فایل | locate nginx.conf | نیاز به updatedb دارد |
which | مسیر دستور | which node |
💡 سناریوی واقعی
🎯 سناریو: میخواهی ببینی چند بار خطای ۵۰۰ در لاگ nginx آمده.
🔧 راهحل:
grep -c " 500 " /var/log/nginx/access.log
# یا برای جزئیات:
grep " 500 " /var/log/nginx/access.log | tail -20
⚠️ اشتباهات رایج
❌ اشتباه: grep -r روی کل دیسک بدون محدودیت.
✅ درست: همیشه مسیر و نوع فایل را محدود کن.
❌ اشتباه: فراموش کردن اینکه grep به حروف حساس است.
✅ درست: وقتی مطمئن نیستی از -i استفاده کن.
✏️ تمرین
- تمام خطوط حاوی کلمهی root در
/etc/passwdرا پیدا کن. - در یک پروژهی فرضی، تمام TODOها را با شماره خط پیدا کن.
📝 خلاصهی درس
- grep ابزار اصلی جستوجوی متن است.
- فلگهای
-i -r -n -v -Cرا خوب یاد بگیر. - ترکیب find + grep بسیار قدرتمند است.
حالا میتوانی در هر لاگی سوزن را پیدا کنی.
بخش دوم: کاربران، مجوزها و امنیت پایه
🐧 درس ۰۷: کاربران و گروهها
در این درس چه یاد میگیری؟
چطور کاربر بسازی، به گروه اضافه کنی، و با sudo کار کنی — بدون اینکه همهچیز را با root خراب کنی.
- root، sudo و تفاوتشان
- ساخت و مدیریت کاربر و گروه
- فایلهای /etc/passwd و /etc/shadow
مفاهیم پایه
root کاربر فوقالعاده است (UID=0). میتواند هر کاری بکند. برای کارهای روزمره از آن استفاده نکن.
sudo اجازهی اجرای موقت دستور با دسترسی root را به کاربران مجاز میدهد.
هشدار: هرگز بهصورت پیشفرض با root لاگین نکن. یک کاربر عادی بساز و او را به گروه sudo اضافه کن.
📌 دستورهای مهم این درس
| دستور | کاربرد | مثال واقعی | توضیح کوتاه |
|---|---|---|---|
whoami | کاربر فعلی | whoami | |
id | UID و گروهها | id ali | |
sudo | اجرا با دسترسی root | sudo apt update | |
sudo -i | ورود به shell ریشه | sudo -i | موقت |
su - | تعویض کاربر | su - ali | نیاز به رمز کاربر مقصد |
adduser | ساخت کاربر (دوستانه) | sudo adduser deploy | در اوبونتو ترجیح داده میشود |
useradd | ساخت کاربر (سطح پایین) | sudo useradd -m -s /bin/bash deploy | |
usermod | تغییر کاربر | sudo usermod -aG sudo deploy | اضافه به گروه |
userdel | حذف کاربر | sudo userdel -r deploy | -r خانهاش را هم حذف میکند |
groupadd | ساخت گروه | sudo groupadd developers | |
passwd | تغییر رمز | passwd یا sudo passwd ali | |
groups | گروههای یک کاربر | groups ali | |
cat /etc/passwd | لیست کاربران | اطلاعات عمومی | |
last | آخرین لاگینها | last -a | |
who | کاربران لاگینشده | who | |
w | چه کسی چه کار میکند | w |
💡 سناریوی واقعی
🎯 سناریو: میخواهی یک کاربر به نام deploy بسازی که بتواند با sudo کار کند.
🔧 راهحل:
sudo adduser deploy
sudo usermod -aG sudo deploy
# تست:
su - deploy
sudo whoami # باید root چاپ کند
⚠️ اشتباهات رایج
❌ اشتباه: کار کردن دائمی با root.
✅ درست: کاربر عادی + sudo.
❌ اشتباه: usermod -G بهجای -aG (گروههای قبلی پاک میشوند).
✅ درست: همیشه -aG برای اضافه کردن به گروه.
✏️ تمرین
- یک کاربر آزمایشی بساز و به گروه sudo اضافهاش کن.
- با آن کاربر لاگین کن و یک دستور sudo اجرا کن.
📝 خلاصهی درس
- root را فقط وقتی لازم است استفاده کن.
- adduser + usermod -aG sudo الگوی استاندارد است.
حالا میدانی چطور کاربر امن بسازی.
🐧 درس ۰۸: مجوزها (Permissions)
در این درس چه یاد میگیری؟
معنی rwx، چطور مجوز بدهی و هرگز 777 نکنی.
- مجوز فایل و پوشه
- chmod عددی و حرفی
- chown و umask
مفاهیم پایه
هر فایل سه دستهی مجوز دارد: صاحب (u)، گروه (g)، دیگران (o).
هر دسته سه مجوز: r (خواندن)، w (نوشتن)، x (اجرا).
| عدد | مجوز | معنی برای فایل | معنی برای پوشه |
|---|---|---|---|
| 4 | r | خواندن محتوا | لیست کردن فایلها |
| 2 | w | تغییر محتوا | ساخت/حذف فایل داخل |
| 1 | x | اجرا | ورود به پوشه (cd) |
مثال رایج:
644→ rw-r--r-- (فایل معمولی)755→ rwxr-xr-x (اسکریپت یا پوشه)600→ rw------- (فایل محرمانه مثل .env یا کلید SSH)
هشدار امنیتی: هرگز chmod 777 نکن. این یعنی همه میتوانند بخوانند، بنویسند و اجرا کنند.
📌 دستورهای مهم این درس
| دستور | کاربرد | مثال واقعی | توضیح کوتاه |
|---|---|---|---|
ls -l | دیدن مجوزها | ls -l file.txt | |
chmod 644 | تنظیم عددی | chmod 644 index.html | |
chmod 755 | قابل اجرا | chmod 755 deploy.sh | |
chmod 600 | فقط صاحب | chmod 600 .env | برای اسرار |
chmod u+x | حرفی — اضافه کردن اجرا به صاحب | chmod u+x script.sh | |
chmod -R | بازگشتی | chmod -R 755 myapp/ | مراقب باش |
chown | تغییر صاحب | sudo chown deploy:deploy app/ | |
chown -R | بازگشتی | sudo chown -R www-data:www-data /var/www | |
umask | مجوز پیشفرض | umask | معمولاً 0022 |
💡 سناریوی واقعی
🎯 سناریو: فایل .env داری و میخواهی فقط خودت بتوانی آن را بخوانی.
🔧 راهحل:
chmod 600 .env
ls -l .env
# -rw------- 1 ali ali 128 Oct 17 10:00 .env
⚠️ اشتباهات رایج
❌ اشتباه: chmod 777 -R /var/www
✅ درست: مجوزهای حداقلی لازم را بده (معمولاً 755 برای پوشه و 644 برای فایل).
❌ اشتباه: فراموش کردن x برای پوشهها.
✅ درست: بدون x نمیتوانی وارد پوشه شوی حتی اگر r داشته باشی.
✏️ تمرین
- یک فایل بساز و مجوز آن را 600 کن.
- یک اسکریپت بساز و آن را قابل اجرا کن (chmod +x).
📝 خلاصهی درس
- 644 برای فایل، 755 برای پوشه/اسکریپت، 600 برای اسرار.
- هرگز 777.
- chown برای تغییر مالکیت.
مجوزها اولین خط دفاعی تو هستند.
🐧 درس ۰۹: SSH و اتصال امن به سرور
در این درس چه یاد میگیری؟
اتصال امن، انتقال فایل و قفل کردن SSH تا فقط با کلید وارد شوی.
- ssh، scp، rsync
- تولید و کپی کلید
- سختسازی SSH
مفاهیم پایه
SSH (Secure Shell) پروتکل استاندارد اتصال امن به سرور است. دو روش احراز هویت دارد: رمز عبور و کلید عمومی/خصوصی. روش کلید بسیار امنتر است.
📌 دستورهای مهم این درس
| دستور | کاربرد | مثال واقعی | توضیح کوتاه |
|---|---|---|---|
ssh user@host | اتصال | ssh deploy@192.168.1.50 | |
ssh -p 2222 | پورت غیرپیشفرض | ssh -p 2222 deploy@server | |
ssh-keygen -t ed25519 | تولید کلید مدرن | ssh-keygen -t ed25519 -C "me@email.com" | ترجیح بر rsa |
ssh-copy-id | کپی کلید به سرور | ssh-copy-id deploy@server | |
scp | کپی فایل روی SSH | scp file.txt deploy@server:/home/deploy/ | |
scp -r | کپی پوشه | scp -r dist/ deploy@server:/var/www/ | |
rsync -avz | همگامسازی هوشمند | rsync -avz --delete dist/ deploy@server:/var/www/app/ | بهتر از scp برای دیپلوی |
ssh -L | تونل محلی | ssh -L 5432:localhost:5432 deploy@server | دسترسی به دیتابیس ریموت |
سختسازی SSH (در /etc/ssh/sshd_config)
PermitRootLogin no
PasswordAuthentication no
PubkeyAuthentication yes
Port 2222 # اختیاری اما مفید
بعد از تغییر:
sudo systemctl reload sshd
هشدار: قبل از غیرفعال کردن PasswordAuthentication مطمئن شو کلیدت کار میکند، وگرنه ممکن است از سرور قفل شوی.
💡 سناریوی واقعی
🎯 سناریو: میخواهی بدون رمز به سرور وصل شوی و فایلها را همگام کنی.
🔧 راهحل:
ssh-keygen -t ed25519
ssh-copy-id deploy@server
rsync -avz --progress ./dist/ deploy@server:/var/www/myapp/
⚠️ اشتباهات رایج
❌ اشتباه: گذاشتن کلید خصوصی روی سرور یا در گیت.
✅ درست: کلید خصوصی فقط روی ماشین خودت بماند (مجوز 600).
❌ اشتباه: باز گذاشتن پورت ۲۲ با رمز عبور روی اینترنت.
✅ درست: فقط کلید + در صورت امکان تغییر پورت + fail2ban.
✏️ تمرین
- یک کلید ed25519 بساز.
- با scp یک فایل به سرور بفرست (اگر سرور داری).
📝 خلاصهی درس
- همیشه از کلید SSH استفاده کن، نه رمز.
- rsync بهترین ابزار همگامسازی است.
- sshd_config را سختسازی کن.
حالا میتوانی امن به سرور وصل شوی.
بخش سوم: پروسهها و منابع سیستم
🐧 درس ۱۰: پروسهها (Processes)
در این درس چه یاد میگیری؟
دیدن، متوقف کردن و مدیریت پروسهها — و اجرای برنامههای طولانی با tmux.
- ps، top، htop
- kill و سیگنالها
- jobs، nohup، tmux، screen
مفاهیم پایه
هر برنامهی در حال اجرا یک یا چند پروسه است و یک PID منحصربهفرد دارد. سیگنالها راه ارتباط با پروسهها هستند:
SIGTERM (15): درخواست توقف مؤدبانه (پیشفرض kill)SIGKILL (9): کشتن اجباری (پروسه نمیتواند نادیده بگیرد)SIGHUP (1): اغلب برای reload تنظیمات
📌 دستورهای مهم این درس
| دستور | کاربرد | مثال واقعی | توضیح کوتاه |
|---|---|---|---|
ps aux | تمام پروسهها | ps aux | grep node | |
ps -ef | فرمت استاندارد | ps -ef | grep nginx | |
top | مانیتور زنده | top | با q خارج شو |
htop | نسخهی بهتر top | htop | نیاز به نصب |
kill PID | ارسال SIGTERM | kill 1234 | |
kill -9 PID | SIGKILL | kill -9 1234 | آخرین راهحل |
killall name | کشتن بر اساس نام | killall node | |
pkill | کشتن با الگو | pkill -f "node app.js" | |
nohup cmd & | اجرا بعد از بستن ترمینال | nohup node server.js & | |
jobs | کارهای پسزمینه | jobs | |
fg | آوردن به پیشزمینه | fg %1 | |
bg | ادامه در پسزمینه | bg %1 | |
tmux | ترمینال چندplex | tmux new -s deploy | بسیار مهم |
tmux attach -t deploy | وصل شدن مجدد |
tmux سریع
tmux new -s myapp # نشست جدید
# Ctrl+b سپس d # جدا شدن (detach)
tmux ls # لیست نشستها
tmux attach -t myapp # وصل شدن مجدد
💡 سناریوی واقعی
🎯 سناریو: اپ Node را اجرا کردی و میخواهی حتی بعد از بستن SSH زنده بماند.
🔧 راهحل (بهترین):
tmux new -s nodeapp
node server.js
# Ctrl+b سپس d
# بعداً:
tmux attach -t nodeapp
⚠️ اشتباهات رایج
❌ اشتباه: اجرای اپ طولانی مستقیم در SSH بدون tmux/systemd.
✅ درست: tmux برای کار دستی، systemd برای سرویس دائمی.
❌ اشتباه: همیشه kill -9.
✅ درست: اول kill (SIGTERM)، اگر جواب نداد kill -9.
✏️ تمرین
- با ps تمام پروسههای مربوط به bash را پیدا کن.
- یک نشست tmux بساز، دستوری اجرا کن، detach کن و دوباره attach کن.
📝 خلاصهی درس
- ps و top برای دیدن، kill برای متوقف کردن.
- tmux برای نگهداشتن نشستهای طولانی ضروری است.
حالا پروسهها تحت کنترل تو هستند.
🐧 درس ۱۱: منابع سیستم
در این درس چه یاد میگیری؟
بفهمی CPU، RAM و دیسک چه وضعی دارند و چه کسی منابع را میخورد.
- free، df، du
- load average
- lsof و iotop
مفاهیم پایه
Load Average میانگین تعداد پروسههای در صف اجرا در ۱، ۵ و ۱۵ دقیقهی گذشته است. روی یک سرور ۴ هستهای، load حدود ۴ یعنی اشباع کامل.
📌 دستورهای مهم این درس
| دستور | کاربرد | مثال واقعی | توضیح کوتاه |
|---|---|---|---|
free -h | حافظه | free -h | human-readable |
df -h | فضای دیسک | df -h | |
du -sh * | حجم پوشههای فعلی | du -sh /var/* | |
du -h --max-depth=1 | عمق محدود | du -h --max-depth=1 /home | |
uptime | load average | uptime | |
vmstat 1 | آمار حافظه و CPU | vmstat 1 5 | |
lsof | فایلهای باز | lsof -i :3000 | چه کسی پورت را گرفته |
ulimit -a | محدودیتهای کاربر | ulimit -n | تعداد فایل باز |
nproc | تعداد هسته | nproc |
💡 سناریوی واقعی
🎯 سناریو: میخواهی ببینی چه چیزی پورت ۳۰۰۰ را اشغال کرده.
🔧 راهحل:
sudo lsof -i :3000
# یا
sudo ss -tlnp | grep 3000
⚠️ اشتباهات رایج
❌ اشتباه: وحشت از اینکه free حافظهی کمی نشان میدهد.
✅ درست: لینوکس حافظهی آزاد را برای cache استفاده میکند. به ستون available نگاه کن.
✏️ تمرین
- با free و df وضعیت RAM و دیسک را ببین.
- با du بزرگترین پوشههای /var را پیدا کن.
📝 خلاصهی درس
- free -h، df -h، du -sh ابزارهای روزمره هستند.
- lsof برای پیدا کردن صاحب پورت و فایل باز ضروری است.
حالا میدانی سرور نفس میکشد یا نه.
بخش چهارم: بستهها و سرویسها
🐧 درس ۱۲: مدیریت بستهها
در این درس چه یاد میگیری؟
نصب، بهروزرسانی و حذف نرمافزار با apt (و اشارهای به dnf).
📌 دستورهای مهم این درس
| دستور | کاربرد | مثال واقعی | توضیح کوتاه |
|---|---|---|---|
sudo apt update | بهروزرسانی فهرست بستهها | همیشه قبل از upgrade | |
sudo apt upgrade | ارتقای بستهها | ||
sudo apt install pkg | نصب | sudo apt install nginx | |
sudo apt remove pkg | حذف | sudo apt remove nginx | |
sudo apt purge pkg | حذف با کانفیگ | ||
apt search keyword | جستوجو | apt search python3- | |
apt show pkg | جزئیات بسته | apt show nginx | |
dpkg -l | لیست نصبشدهها | dpkg -l | grep node | |
apt list --upgradable | بستههای قابل ارتقا | ||
sudo apt autoremove | پاک کردن وابستگیهای بیاستفاده |
برای CentOS/RHEL/Alma از dnf یا yum استفاده کن (دستورها مشابه هستند: dnf install، dnf update).
📝 خلاصهی درس
- همیشه
apt updateقبل از install/upgrade. - از مخازن رسمی استفاده کن مگر دلیل خوبی داشته باشی.
🐧 درس ۱۳: systemd و مدیریت سرویسها
در این درس چه یاد میگیری؟
راهاندازی، توقف و فعالسازی سرویسها و ساخت unit file برای اپ خودت.
📌 دستورهای مهم این درس
| دستور | کاربرد | مثال واقعی |
|---|---|---|
systemctl start name | شروع | sudo systemctl start nginx |
systemctl stop name | توقف | |
systemctl restart name | ریاستارت | |
systemctl reload name | بارگذاری مجدد کانفیگ | |
systemctl status name | وضعیت | systemctl status nginx |
systemctl enable name | شروع خودکار بعد از بوت | |
systemctl disable name | غیرفعال کردن شروع خودکار | |
journalctl -u name | لاگ سرویس | journalctl -u nginx -f |
journalctl -xe | آخرین خطاها |
نمونهی unit file برای اپ Node
# /etc/systemd/system/myapp.service
[Unit]
Description=My Node.js App
After=network.target
[Service]
Type=simple
User=deploy
WorkingDirectory=/home/deploy/myapp
ExecStart=/usr/bin/node server.js
Restart=on-failure
RestartSec=5
Environment=NODE_ENV=production
[Install]
WantedBy=multi-user.target
sudo systemctl daemon-reload
sudo systemctl enable --now myapp
sudo systemctl status myapp
📝 خلاصهی درس
- systemctl ابزار اصلی مدیریت سرویس است.
- برای اپ خودت حتماً unit file بنویس تا بعد از ریاستارت سرور هم بالا بیاید.
بخش پنجم: شبکه برای برنامهنویس
🐧 درس ۱۴: مفاهیم پایهی شبکه
مفاهیم پایه
- IP: آدرس منطقی ماشین
- Port: شمارهی سرویس روی یک IP (۰ تا ۶۵۵۳۵)
- localhost / 127.0.0.1: خود ماشین
- 0.0.0.0: گوش دادن روی تمام اینترفیسها
پورتهای رایج برای برنامهنویس:
| پورت | سرویس |
|---|---|
| 22 | SSH |
| 80 | HTTP |
| 443 | HTTPS |
| 3000 / 8000 / 8080 | اپهای توسعه |
| 5432 | PostgreSQL |
| 3306 | MySQL |
| 6379 | Redis |
🐧 درس ۱۵: ابزارهای شبکه
📌 دستورهای مهم این درس
| دستور | کاربرد | مثال واقعی |
|---|---|---|
ip a | آدرسهای IP | ip a |
ip r | جدول مسیریابی | ip r |
ping | تست اتصال | ping -c 4 8.8.8.8 |
curl | درخواست HTTP | curl -I https://example.com |
curl -X POST | درخواست POST | curl -X POST -d '{"a":1}' -H 'Content-Type: application/json' http://localhost:3000/api |
wget | دانلود فایل | wget https://example.com/file.tar.gz |
ss -tlnp | پورتهای در حال گوش دادن | ss -tlnp |
dig | کوئری DNS | dig example.com |
nc | netcat — تست پورت | nc -zv localhost 3000 |
ufw | فایروال ساده اوبونتو | sudo ufw allow 80/tcp |
💡 سناریوی واقعی
🎯 سناریو: میخواهی ببینی API محلیات جواب میدهد یا نه.
🔧 راهحل:
curl -s http://localhost:3000/health | jq
ss -tlnp | grep 3000
📝 خلاصهی درس
- curl ابزار اصلی تست API است.
- ss جایگزین مدرن netstat است.
- ufw سادهترین راه مدیریت فایروال در اوبونتو است.
بخش ششم: Bash Scripting برای برنامهنویس
🐧 درس ۱۶: مبانی Bash Script
مفاهیم پایه
اسکریپت Bash یعنی چند دستور که در یک فایل ذخیره شده و با یک فرمان اجرا میشوند. برای اتوماسیون دیپلوی، بکاپ و پایش عالی است.
#!/bin/bash
# این خط shebang است — به سیستم میگوید با bash اجرا کند
echo "Hello, $USER"
name="myapp"
echo "Deploying $name"
chmod +x deploy.sh
./deploy.sh
🐧 درس ۱۷: کنترل جریان در Bash
if [ -f "package.json" ]; then
echo "Node project found"
elif [ -f "requirements.txt" ]; then
echo "Python project found"
else
echo "Unknown project"
fi
for file in *.log; do
echo "Processing $file"
done
while read -r line; do
echo "$line"
done < input.txt
🐧 درس ۱۸: آرگومانها و توابع
#!/bin/bash
# استفاده: ./script.sh arg1 arg2
echo "Script name: $0"
echo "First arg: $1"
echo "All args: $@"
echo "Number of args: $#"
greet() {
local name=$1
echo "Hello, $name"
}
greet "World"
# کد خروج آخرین دستور
some_command
if [ $? -eq 0 ]; then
echo "Success"
fi
🐧 درس ۱۹: ابزارهای متنی قدرتمند
| ابزار | کاربرد | مثال |
|---|---|---|
sed | جایگزینی متن | sed -i 's/old/new/g' file.txt |
awk | پردازش ستونی | awk -F: '{print $1}' /etc/passwd |
xargs | تبدیل ورودی به آرگومان | find . -name "*.tmp" | xargs rm |
tr | ترجمهی کاراکتر | echo "HELLO" | tr 'A-Z' 'a-z' |
| | پایپ | cat file | grep error | wc -l |
بخش هفتم: کارهای روزمرهی برنامهنویس
🐧 درس ۲۰: cron و کارهای زمانبندیشده
crontab -e
# دقیقه ساعت روز ماه هفته دستور
0 2 * * * /home/deploy/backup.sh
*/5 * * * * /home/deploy/healthcheck.sh
فرمت: minute hour day-of-month month day-of-week
🐧 درس ۲۱: مدیریت لاگها
/var/log/syslogیاjournalctl/var/log/auth.logبرای لاگینهاtail -f+grep- logrotate لاگها را میچرخاند تا دیسک پر نشود
journalctl -u myapp --since "1 hour ago"
journalctl -u myapp -f
🐧 درس ۲۲: Git روی سرور
git clone git@github.com:user/repo.git
# برای دیپلوی ساده میتوان از bare repo + hook استفاده کرد
git init --bare /home/deploy/repos/myapp.git
🐧 درس ۲۳: نصب و اجرای اپلیکیشن روی سرور
Node.js
curl -fsSL https://deb.nodesource.com/setup_20.x | sudo -E bash -
sudo apt install -y nodejs
node -v
اجرا با systemd (توصیهشده)
همان unit file درس ۱۳.
nginx بهعنوان reverse proxy
# /etc/nginx/sites-available/myapp
server {
listen 80;
server_name myapp.example.com;
location / {
proxy_pass http://127.0.0.1:3000;
proxy_http_version 1.1;
proxy_set_header Upgrade $http_upgrade;
proxy_set_header Connection 'upgrade';
proxy_set_header Host $host;
proxy_cache_bypass $http_upgrade;
}
}
sudo ln -s /etc/nginx/sites-available/myapp /etc/nginx/sites-enabled/
sudo nginx -t
sudo systemctl reload nginx
SSL با Let’s Encrypt
sudo apt install certbot python3-certbot-nginx
sudo certbot --nginx -d myapp.example.com
بخش هشتم: عیبیابی و امنیت پایه
🐧 درس ۲۴: عیبیابی (Troubleshooting)
- آیا سرویس در حال اجراست؟
systemctl status - لاگ چه میگوید؟
journalctl -u ... -xe - پورت باز است؟
ss -tlnp - منابع تمام شده؟
free -h،df -h - مجوز درست است؟
ls -l
dmesg | tail # پیامهای Kernel
strace -p PID # دنبال کردن syscallها (پیشرفته)
🐧 درس ۲۵: امنیت پایهی سرور
- همیشه سیستم را بهروز نگه دار:
sudo apt update && sudo apt upgrade - SSH را سختسازی کن (درس ۹)
- فایروال را فعال کن:
sudo ufw default deny incoming
sudo ufw default allow outgoing
sudo ufw allow OpenSSH
sudo ufw allow 80/tcp
sudo ufw allow 443/tcp
sudo ufw enable
- fail2ban برای جلوگیری از brute-force:
sudo apt install fail2ban
sudo systemctl enable --now fail2ban
- با کاربر غیر-root کار کن
- رمزهای قوی و در صورت امکان فقط کلید SSH
بخش نهم: جمعبندی و مسیر ادامه
🐧 درس ۲۶: چکلیست یک برنامهنویس روی لینوکس
۲۵ دستوری که باید بلد باشی
pwd/cd/ls -lahcp/mv/rm/mkdir -pfind/grep -rncat/less/tail -fchmod/chownssh/scp/rsyncps aux/top/killfree -h/df -h/du -shapt update && apt installsystemctl status/start/stop/enablejournalctl -u ... -fcurl/ss -tlnptmuxcrontab -esudo
۱۰ اشتباه رایج که نباید بکنی
- کار کردن با root برای کارهای روزمره
chmod 777rm -rf /یا مسیر اشتباه- باز گذاشتن SSH با رمز عبور روی اینترنت
- ذخیره کردن رمز و کلید در گیت
- اجرای اپ بدون systemd یا process manager
- نادیده گرفتن لاگها
- بهروزرسانی نکردن سیستم
- فایروال خاموش
- کپیپیست دستور بدون فهمیدن
📝 چکلیست ۵۰ دستور ضروری لینوکس برای برنامهنویس
| # | دستور | کاربرد کوتاه |
|---|---|---|
| 1 | pwd | مسیر فعلی |
| 2 | ls -lah | لیست فایلها |
| 3 | cd | تغییر پوشه |
| 4 | mkdir -p | ساخت پوشه تو در تو |
| 5 | touch | ساخت فایل خالی |
| 6 | cp -r | کپی |
| 7 | mv | جابهجایی / تغییر نام |
| 8 | rm -r | حذف |
| 9 | find | جستوجوی فایل |
| 10 | grep -rn | جستوجوی متن |
| 11 | cat | چاپ فایل |
| 12 | less | مشاهده فایل بزرگ |
| 13 | head / tail | ابتدا / انتهای فایل |
| 14 | tail -f | دنبال کردن لاگ |
| 15 | nano / vim | ویرایش |
| 16 | chmod | تغییر مجوز |
| 17 | chown | تغییر مالک |
| 18 | sudo | اجرا با دسترسی بالاتر |
| 19 | ssh | اتصال راهدور |
| 20 | scp / rsync | انتقال فایل |
| 21 | ps aux | لیست پروسهها |
| 22 | top / htop | مانیتور منابع |
| 23 | kill | متوقف کردن پروسه |
| 24 | free -h | حافظه |
| 25 | df -h | فضای دیسک |
| 26 | du -sh | حجم پوشه |
| 27 | lsof -i | پورتها و فایلهای باز |
| 28 | apt update / install | مدیریت بسته |
| 29 | systemctl | مدیریت سرویس |
| 30 | journalctl | لاگ سرویسها |
| 31 | ip a | آدرس شبکه |
| 32 | ss -tlnp | پورتهای باز |
| 33 | curl | درخواست HTTP |
| 34 | ping | تست اتصال |
| 35 | dig / nslookup | DNS |
| 36 | ufw | فایروال |
| 37 | tmux | نشست پایدار |
| 38 | crontab | زمانبندی |
| 39 | tar -czvf | فشردهسازی |
| 40 | tar -xzvf | استخراج |
| 41 | wget | دانلود |
| 42 | history | تاریخچه دستورها |
| 43 | alias | نام مستعار |
| 44 | export | متغیر محیطی |
| 45 | source | اجرای فایل در shell فعلی |
| 46 | wc -l | شمارش خطوط |
| 47 | sort | uniq | مرتب و یکتا |
| 48 | cut / awk / sed | پردازش متن |
| 49 | tee | نوشتن همزمان در فایل و خروجی |
| 50 | man / --help | کمک |
🚀 مسیر ادامهی یادگیری
بعد از مسلط شدن به این راهنما، مسیر طبیعی این است:
- Docker — بستهبندی و اجرای اپ در کانتینر
- Docker Compose — اپهای چندسرویسه
- Kubernetes — ارکستراسیون در مقیاس بزرگ
- CI/CD (GitHub Actions، GitLab CI، Jenkins)
- Ansible یا Terraform — Infrastructure as Code
- مانیتورینگ (Prometheus، Grafana، Loki)
منابع پیشنهادی:
- مستندات رسمی Ubuntu و man pages
- کتاب The Linux Command Line
- تمرین روی یک VPS واقعی (Hetzner، DigitalOcean، ...)
تبریک — حالا ابزارهای اصلی یک برنامهنویس روی سرور لینوکس را در دست داری. هر روز یک دستور جدید را در کار واقعیات به کار ببر تا ملکه ذهنت شود.