بخش صفر: مقدمات و ذهنیت درست

🐧 درس ۰۱: لینوکس چیست و چرا برنامه‌نویس‌ها باید یاد بگیرند

در این درس چه یاد می‌گیری؟

قبل از اینکه حتی یک دستور تایپ کنی، باید بدانی لینوکس چیست، چرا سرورهای دنیا روی آن می‌چرخند، و چرا یک برنامه‌نویس (حتی اگر فقط فرانت‌اند کار می‌کند) باید با آن راحت باشد.

مفاهیم پایه

لینوکس یک سیستم‌عامل متن‌باز است که هسته‌ی آن (Kernel) توسط لینوس توروالدز در ۱۹۹۱ نوشته شد. امروز تقریباً تمام سرورهای وب، ابری (AWS، DigitalOcean، Hetzner)، کانتینرها و حتی اندروید روی لینوکس اجرا می‌شوند.

برای یک برنامه‌نویس، لینوکس یعنی:

تفاوت لینوکس و ویندوز از نگاه برنامه‌نویس

موضوعویندوزلینوکس
مسیر فایلC:\Users\me\app/home/me/app
حساسیت به حروفCase-insensitiveCase-sensitive (App.js ≠ app.js)
جداکننده‌ی مسیر\/
مجوز فایلACL پیچیده‌ترrwx ساده و قدرتمند
نصب نرم‌افزارنصب‌کننده‌ی گرافیکیمدیر بسته (apt/dnf)
سرویس‌هاServices.mscsystemd
خط فرمانPowerShell / CMDBash (قدرتمندتر برای اتوماسیون)
نکته: اگر عادت داری در ویندوز فایل را با حروف بزرگ و کوچک جابه‌جا بنویسی، در لینوکس فوراً با خطای «file not found» روبه‌رو می‌شوی. این یکی از اولین شوک‌های برنامه‌نویس‌های ویندوزی است.

توزیع‌ها (Distributions)

لینوکس خودش فقط Kernel است. توزیع‌ها بسته‌ی کامل سیستم‌عامل هستند:

توزیعمناسب برایمدیر بستهیادداشت
Ubuntuتوسعه‌دهنده، سرور وب، یادگیریaptرایج‌ترین انتخاب برای برنامه‌نویس‌ها
Debianسرور پایدار و محافظه‌کارaptپایه Ubuntu
CentOS / Alma / Rockyمحیط سازمانی، سازگاری با RHELdnf/yumبعد از مرگ CentOS Stream، Alma/Rocky جایگزین شدند
RHELشرکت‌های بزرگ با پشتیبانی رسمیdnfپولی (با اشتراک)

در این راهنما تقریباً تمام مثال‌ها روی Ubuntu 22.04/24.04 هستند، چون اکثر برنامه‌نویس‌ها با آن شروع می‌کنند.

Kernel و Shell

Kernel هسته‌ی سیستم‌عامل است که با سخت‌افزار حرف می‌زند (حافظه، CPU، دیسک، شبکه). تو تقریباً هرگز مستقیم با آن کار نمی‌کنی.

Shell برنامه‌ای است که دستورهای تو را می‌گیرد و به Kernel می‌فرستد. رایج‌ترین Shell در سرورها bash است. وقتی SSH می‌زنی یا ترمینال باز می‌کنی، در واقع داخل یک Shell هستی.

چطور سرور راه‌دور را مدیریت می‌کنی؟

تقریباً همیشه از طریق SSH:

ssh user@192.168.1.50
# یا
ssh user@myserver.example.com

بعد از ورود، تمام کارها با خط فرمان انجام می‌شود. گرافیک روی سرور تولید معمولاً نصب نیست (Headless).

📌 دستورهای مهم این درس

دستورکاربردمثال واقعیتوضیح کوتاه
uname -aاطلاعات Kernel و معماریuname -aنسخه Kernel، hostname و معماری را نشان می‌دهد
cat /etc/os-releaseشناسایی توزیعcat /etc/os-releaseنام و نسخه‌ی توزیع را می‌گوید
hostnameنام میزبانhostnameنام سرور را چاپ می‌کند
hostnamectlاطلاعات کامل سیستمhostnamectlOS، Kernel، Architecture
whoamiکاربر فعلیwhoamiنام کاربری که با آن لاگین هستی
idشناسه کاربر و گروه‌هاidUID، GID و گروه‌های عضویت
uptimeمدت روشن بودن سرورuptimeچند وقت است سرور روشن است + load
dateتاریخ و ساعتdateزمان سیستم
calتقویمcalتقویم ماه جاری
clearپاک کردن صفحهclear یا Ctrl+Lترمینال را تمیز می‌کند
echo $SHELLShell فعلیecho $SHELLمسیر Shell پیش‌فرض
echo $0نام Shell در حال اجراecho $0معمولاً bash یا -bash
lsb_release -aجزئیات Ubuntu/Debianlsb_release -aنسخه و Codename
archمعماری CPUarchx86_64 یا aarch64
free -hحافظهfree -hRAM و Swap (نمای کلی)
df -hفضای دیسکdf -hفضای باقی‌مانده پارتیشن‌ها

💡 سناریوی واقعی

🎯 سناریو ۱: تازه به سرور SSH زدی و نمی‌دانی روی چه توزیعی هستی.

🔧 راه‌حل:

cat /etc/os-release
# یا
hostnamectl

📖 توضیح: فایل /etc/os-release استاندارد است و در تقریباً تمام توزیع‌های مدرن وجود دارد.

🎯 سناریو ۲: می‌خواهی بدانی سرور چند روز است روشن است و آیا اخیراً ری‌استارت شده.

🔧 راه‌حل:

uptime
# 14:32:01 up 47 days,  3:12,  1 user,  load average: 0.08, 0.03, 0.01

📖 توضیح: up 47 days یعنی ۴۷ روز است سرور ری‌استارت نشده. load average پایین یعنی سرور بیکار است.

⚠️ اشتباهات رایج

❌ اشتباه: فکر کردن که لینوکس همان اوبونتو است.

✅ درست: اوبونتو یک توزیع است. لینوکس هسته است.

💡 توضیح: وقتی کسی می‌گوید «لینوکس یاد بگیر»، معمولاً منظورش کار با خط فرمان و مفاهیم مشترک همه‌ی توزیع‌هاست.

❌ اشتباه: نصب محیط گرافیکی روی سرور تولید.

✅ درست: سرور Headless نگه دار و فقط از SSH استفاده کن.

💡 توضیح: GUI منابع می‌خورد و سطح حمله را بزرگ‌تر می‌کند.

❌ اشتباه: استفاده از root برای کارهای روزمره.

✅ درست: با کاربر عادی کار کن و فقط وقتی لازم است sudo بزن.

✏️ تمرین

  1. با دستور مناسب بفهم روی چه توزیعی و چه نسخه‌ای هستی.
  2. با uname -r نسخه‌ی Kernel را پیدا کن.
  3. خروجی whoami و id را مقایسه کن و ببین در چه گروه‌هایی عضو هستی.

پاسخ‌نامه:

cat /etc/os-release
uname -r
whoami
id

📝 خلاصه‌ی درس

اولین قدم را برداشتی. حالا وقت آن است که با ترمینال دوست شوی.

🐧 درس ۰۲: ترمینال، Shell و اولین دستورها

در این درس چه یاد می‌گیری؟

ترمینال خانه‌ی جدید توست. باید بدانی دستور چطور ساخته می‌شود، چطور کمک بگیری، و چطور تاریخچه‌ی دستورها را مدیریت کنی.

مفاهیم پایه

Shell برنامه‌ای است که خط فرمان را تفسیر می‌کند. روی تقریباً تمام سرورها bash پیش‌فرض است.

ساختار کلی هر دستور:

command [options] [arguments]

مثال:

ls -lah /var/log
# ls     → دستور
# -lah   → گزینه‌ها (long, all, human-readable)
# /var/log → آرگومان (مسیر)
نکته: گزینه‌های کوتاه با یک خط تیره (-l) و گزینه‌های بلند با دو خط تیره (--all) نوشته می‌شوند.

کمک گرفتن

command --help     # خلاصه و سریع
man command        # راهنمای کامل (با q خارج شو)
info command       # گاهی جزئیات بیشتر

میانبرهای حیاتی

کلیدکار
Tabتکمیل خودکار نام فایل/دستور
Ctrl + Rجست‌وجو در تاریخچه‌ی دستورها
Ctrl + Cمتوقف کردن دستور در حال اجرا
Ctrl + Lپاک کردن صفحه (مثل clear)
Ctrl + Aرفتن به ابتدای خط
Ctrl + Eرفتن به انتهای خط
Ctrl + Uپاک کردن از مکان‌نما تا ابتدای خط
↑ / ↓حرکت در تاریخچه

📌 دستورهای مهم این درس

دستورکاربردمثال واقعیتوضیح کوتاه
pwdمسیر فعلیpwdPrint Working Directory
whoamiکاربر فعلیwhoamiنام کاربری
dateتاریخ و ساعتdate '+%Y-%m-%d %H:%M'می‌توان فرمت دلخواه داد
calتقویمcal 2026تقویم سال
uptimeمدت روشن بودنuptimeload average هم نشان می‌دهد
clearپاک کردن ترمینالclearیا Ctrl+L
historyتاریخچه‌ی دستورهاhistory | tail -20آخرین ۲۰ دستور
!!اجرای مجدد آخرین دستورsudo !!مفید وقتی فراموش کردی sudo بزنی
!nاجرای دستور شماره‌ی n!142از روی شماره‌ی history
echoچاپ متنecho "Hello"همچنین برای متغیرها
typeنوع دستورtype lsببین alias است یا باینری
whichمسیر باینریwhich python3کجا نصب شده
whatisتوضیح یک‌خطیwhatis lsخلاصه از man
manراهنمای کاملman lsبا / جست‌وجو کن، با q خارج شو
helpکمک دستورات داخلی bashhelp cdبرای built-inها
exitخروج از Shellexitیا Ctrl+D
aliasتعریف نام مستعارalias ll='ls -lah'موقت تا پایان نشست
envمتغیرهای محیطیenv | grep PATHلیست متغیرها
printenvچاپ یک متغیرprintenv HOMEمقدار یک متغیر خاص
echo $PATHمسیرهای جست‌وجوی دستورecho $PATHمهم برای فهمیدن چرا دستوری پیدا نمی‌شود

💡 سناریوی واقعی

🎯 سناریو: دیروز دستوری زدی که خیلی مفید بود ولی یادت نیست چه بود.

🔧 راه‌حل:

history | grep docker
# یا سریع‌تر:
Ctrl+R
# بعد کلمه‌ی کلیدی را تایپ کن

📖 توضیح: Ctrl+R حالت جست‌وجوی معکوس در history را فعال می‌کند.

⚠️ اشتباهات رایج

❌ اشتباه: حفظ کردن همه‌ی فلگ‌ها.

✅ درست: یاد بگیر چطور با --help و man کمک بگیری.

❌ اشتباه: کپی‌پیست کردن دستور از اینترنت بدون فهمیدن.

✅ درست: همیشه اول بفهم دستور چه می‌کند، مخصوصاً اگر sudo یا rm دارد.

❌ اشتباه: بستن ترمینال وقتی دستور طولانی در حال اجراست.

✅ درست: از tmux یا screen استفاده کن (درس ۱۰).

✏️ تمرین

  1. با man ls وارد راهنما شو و با فشردن / کلمه‌ی human را جست‌وجو کن.
  2. یک alias به نام ll بساز که ls -lah را اجرا کند.
  3. با Ctrl+R آخرین دستوری که شامل کلمه‌ی apt بوده را پیدا کن.

📝 خلاصه‌ی درس

حالا ترمینال دیگر ترسناک نیست. برو سراغ فایل‌سیستم.

بخش اول: فایل‌سیستم و مدیریت فایل

🐧 درس ۰۳: ساختار فایل‌سیستم لینوکس (FHS)

در این درس چه یاد می‌گیری؟

در لینوکس همه‌چیز فایل است. باید بدانی هر پوشه‌ی ریشه چه کاری می‌کند تا وقتی لاگ می‌خوانی یا کانفیگ تغییر می‌دهی گم نشوی.

مفاهیم پایه

فایل‌سیستم لینوکس از یک ریشه (/) شروع می‌شود و همه‌ی دیسک‌ها و پارتیشن‌ها زیر آن mount می‌شوند. برخلاف ویندوز که چند درایو (C:، D:) دارد، اینجا همه چیز زیر یک درخت واحد است.

پوشه‌های مهم ریشه

مسیرکاربردچرا برای برنامه‌نویس مهم است
/ریشه‌ی کل فایل‌سیستمنقطه‌ی شروع همه چیز
/homeخانه‌ی کاربران عادیکد پروژه‌هایت معمولاً اینجاست
/rootخانه‌ی کاربر rootجدا از /home
/etcفایل‌های پیکربندی سیستمnginx، ssh، systemd و ...
/varداده‌های متغیر (لاگ، کش، دیتابیس)/var/log خانه‌ی لاگ‌هاست
/tmpفایل‌های موقتبعد از ری‌استارت پاک می‌شود
/usrبرنامه‌ها و کتابخانه‌های کاربرانباینری‌های نصب‌شده با apt
/optنرم‌افزارهای شخص ثالثگاهی Node یا نرم‌افزارهای proprietary
/bin و /sbinدستورهای ضروری سیستمحتی در حالت تک‌کاربره لازم‌اند
/devدستگاه‌ها به‌صورت فایلدیسک‌ها، ترمینال‌ها
/procاطلاعات پروسه‌ها و Kernelمجازی — روی دیسک نیست
/sysاطلاعات سخت‌افزار و Kernelمشابه /proc
/var/wwwمعمولاً ریشه‌ی وب‌سرورمحل رایج برای فایل‌های سایت
نکته برنامه‌نویسی: فایل .env پروژه‌ات را هرگز در مسیری که وب‌سرور مستقیماً سرو می‌کند نگذار. بهتر است خارج از document root باشد.

مسیر مطلق و نسبی

نمادهای خاص:

📌 دستورهای مهم این درس

دستورکاربردمثال واقعیتوضیح کوتاه
pwdمسیر فعلیpwdهمیشه بدانی کجایی
cdتغییر پوشهcd /var/logChange Directory
cd ~ یا cdرفتن به خانهcdسریع‌ترین راه برگشت به home
cd -برگشت به پوشه‌ی قبلیcd -مثل دکمه‌ی Back
cd ..یک سطح بالاترcd ../..دو سطح بالاتر
ls /محتوای ریشهls /ببین چه پوشه‌هایی هست
ls -ld /etcاطلاعات خود پوشهls -ld /var/logنه محتوای داخلش
realpathمسیر مطلق واقعیrealpath ./configsymlinkها را حل می‌کند
readlink -fمشابه realpathreadlink -f /usr/bin/python3مسیر نهایی باینری
df -h /فضای پارتیشن ریشهdf -h /چقدر جا مانده
du -sh /var/logحجم یک پوشهdu -sh /var/logخلاصه و خوانا
lsblkدیسک‌ها و پارتیشن‌هاlsblkنمای درختی دیسک‌ها
findmntدرخت mountfindmntخواناتر از mount

💡 سناریوی واقعی

🎯 سناریو: می‌خواهی بفهمی لاگ‌های nginx کجا هستند.

🔧 راه‌حل:

ls /var/log/nginx/
# معمولاً access.log و error.log

📖 توضیح: تقریباً تمام لاگ‌های سرویس‌ها زیر /var/log هستند.

⚠️ اشتباهات رایج

❌ اشتباه: ذخیره کردن پروژه‌ها در /tmp.

✅ درست: پروژه‌ها را در /home/user/ یا /opt/ نگه دار.

💡 توضیح: /tmp ممکن است هنگام ری‌استارت پاک شود.

❌ اشتباه: ویرایش فایل‌های /etc بدون بکاپ.

✅ درست: قبل از تغییر، کپی بگیر:

sudo cp /etc/nginx/nginx.conf /etc/nginx/nginx.conf.bak

✏️ تمرین

  1. با cd به /var/log برو و محتوای آن را لیست کن.
  2. با یک دستور به home برگرد.
  3. حجم پوشه‌ی /var/log را با du ببین.

📝 خلاصه‌ی درس

حالا می‌دانی نقشه کجاست. وقت ناوبری است.

🐧 درس ۰۴: ناوبری و مدیریت فایل‌ها

در این درس چه یاد می‌گیری؟

ساخت، کپی، جابه‌جایی، حذف و پیدا کردن فایل‌ها — کارهای روزمره‌ای که هر روز انجام می‌دهی.

مفاهیم پایه

در لینوکس فایل و پوشه از نظر دستورها خیلی شبیه هم رفتار می‌کنند، اما بعضی فلگ‌ها مخصوص پوشه هستند (مثل -R برای بازگشتی).

هشدار: دستور rm -rf برگشت‌ناپذیر است. سطل آشغالی وجود ندارد. همیشه دو بار مسیر را چک کن.

📌 دستورهای مهم این درس

دستورکاربردمثال واقعیتوضیح کوتاه
lsلیست فایل‌هاlsپایه
ls -lفرمت بلندls -lمجوز، مالک، حجم، تاریخ
ls -aنمایش فایل‌های مخفیls -aفایل‌هایی که با . شروع می‌شوند
ls -lahترکیب رایجls -lahlong + all + human-readable
ls -ltمرتب بر اساس زمانls -ltجدیدترین اول
ls -lSمرتب بر اساس حجمls -lSبزرگ‌ترین اول
ls -Rبازگشتیls -Rتمام زیرپوشه‌ها
mkdirساخت پوشهmkdir myapp
mkdir -pساخت تو در توmkdir -p projects/myapp/srcوالدها را هم می‌سازد
touchساخت فایل خالی یا به‌روز کردن زمانtouch index.js
cpکپیcp file.txt backup/
cp -rکپی پوشهcp -r src/ src_backup/ضروری برای پوشه
cp -aکپی با حفظ تمام ویژگی‌هاcp -a app/ app.bak/مجوز و زمان حفظ می‌شود
mvجابه‌جایی یا تغییر نامmv old.js new.js
rmحذف فایلrm file.txt
rm -rحذف پوشهrm -r old_project/
rm -iحذف با تأییدrm -i *.logبرای هر فایل می‌پرسد
rmdirحذف پوشه‌ی خالیrmdir empty_dirفقط اگر خالی باشد
findجست‌وجوی پیشرفتهfind . -name "*.js"بسیار قدرتمند
find . -type f -mtime -1فایل‌های تغییر یافته در ۲۴ ساعتبرای پیدا کردن تغییرات اخیر
find . -size +100Mفایل‌های بزرگ‌تر از ۱۰۰ مگپیدا کردن فایل‌های حجیم
fileنوع فایلfile script.shمتن، باینری، تصویر و ...
statجزئیات کامل فایلstat package.jsoninode، زمان‌ها، مجوز
ln -sساخت symlinkln -s /var/www/app currentلینک نمادین

💡 سناریوی واقعی

🎯 سناریو ۱: می‌خواهی تمام فایل‌های .log قدیمی‌تر از ۷ روز را پیدا و حذف کنی.

🔧 راه‌حل:

# اول فقط پیدا کن (بدون حذف)
find /var/log -name "*.log" -mtime +7

# اگر مطمئن شدی:
find /var/log -name "*.log" -mtime +7 -delete

📖 توضیح: -mtime +7 یعنی بیش از ۷ روز از آخرین تغییر گذشته. همیشه اول بدون -delete اجرا کن.

🎯 سناریو ۲: پروژه‌ات پر از node_modules شده و می‌خواهی همه‌شان را پیدا کنی.

🔧 راه‌حل:

find ~ -type d -name "node_modules"

⚠️ اشتباهات رایج

❌ اشتباه: rm -rf / یا rm -rf /*

✅ درست: هرگز این دستور را نزن. حتی به شوخی.

❌ اشتباه: cp -r src/* dest/ وقتی dest وجود ندارد.

✅ درست: اول mkdir dest کن یا از cp -r src dest استفاده کن.

❌ اشتباه: فراموش کردن -r هنگام کپی پوشه.

✅ درست: برای پوشه همیشه cp -r یا cp -a.

✏️ تمرین

  1. یک ساختار پوشه بساز: ~/projects/demo/{src,tests,docs}
  2. چند فایل خالی داخل src بساز و با ls -lah ببین.
  3. با find تمام فایل‌های .js داخل home را پیدا کن.
mkdir -p ~/projects/demo/{src,tests,docs}
touch ~/projects/demo/src/{index,app,utils}.js
ls -lah ~/projects/demo/src
find ~ -name "*.js" 2>/dev/null

📝 خلاصه‌ی درس

حالا می‌توانی فایل‌ها را مثل یک حرفه‌ای جابه‌جا کنی.

🐧 درس ۰۵: مشاهده و ویرایش فایل‌ها

در این درس چه یاد می‌گیری؟

خواندن لاگ، ویرایش کانفیگ و کار با فایل‌های متنی — بدون این مهارت‌ها عملاً نمی‌توانی روی سرور کار کنی.

مفاهیم پایه

برای فایل‌های کوچک cat کافی است. برای فایل‌های بزرگ (لاگ‌ها) حتماً از less یا tail استفاده کن.

tail -f یکی از پرکاربردترین دستورها برای برنامه‌نویس است: لاگ را زنده می‌بینی.

vim در حد زنده ماندن

کلیدکار
iورود به حالت Insert
Escبرگشت به حالت Normal
:wذخیره
:qخروج
:wq یا ZZذخیره و خروج
:q!خروج بدون ذخیره
ddحذف خط فعلی
yyکپی خط
pچسباندن
/wordجست‌وجو

📌 دستورهای مهم این درس

دستورکاربردمثال واقعیتوضیح کوتاه
catچاپ کل فایلcat package.jsonبرای فایل‌های کوچک
lessمشاهده صفحه‌به‌صفحهless /var/log/syslogبا q خارج شو
headابتدای فایلhead -n 20 file.log۲۰ خط اول
tailانتهای فایلtail -n 50 file.log۵۰ خط آخر
tail -fدنبال کردن زندهtail -f /var/log/nginx/error.logحیاتی برای دیباگ
tail -Fدنبال کردن حتی بعد از rotatetail -F app.logبهتر از -f برای لاگ‌های rotate شده
nanoویرایشگر سادهnano config.envCtrl+O ذخیره، Ctrl+X خروج
vimویرایشگر قدرتمندvim app.jsحداقل‌ها را یاد بگیر
echoچاپ یا نوشتنecho "hello" > file.txt> بازنویسی، >> الحاق
wcشمارشwc -l file.txtتعداد خط، کلمه، کاراکتر
sortمرتب‌سازیsort names.txt
uniqحذف تکراری‌های متوالیsort file | uniqمعمولاً با sort
cutبرش ستون‌هاcut -d: -f1 /etc/passwdجداکننده و فیلد

💡 سناریوی واقعی

🎯 سناریو: اپ Node خطا می‌دهد و می‌خواهی لاگ را زنده ببینی.

🔧 راه‌حل:

tail -f /var/log/myapp/error.log
# یا اگر با systemd اجرا می‌شود:
journalctl -u myapp -f

⚠️ اشتباهات رایج

❌ اشتباه: cat کردن یک فایل چند صد مگابایتی.

✅ درست: از less یا tail استفاده کن.

❌ اشتباه: گیر کردن در vim و ندانستن چطور خارج شوی.

✅ درست: Esc بعد :q! و Enter.

✏️ تمرین

  1. با tail -n 30 سی خط آخر یک لاگ را ببین.
  2. یک فایل با nano بساز، چیزی بنویس و ذخیره کن.
  3. تعداد خطوط فایل /etc/passwd را با wc بشمار.

📝 خلاصه‌ی درس

حالا می‌توانی لاگ بخوانی و کانفیگ ویرایش کنی.

🐧 درس ۰۶: جست‌وجو در فایل و محتوا

در این درس چه یاد می‌گیری؟

پیدا کردن یک خطا در هزاران خط لاگ، یا پیدا کردن جایی که یک تابع صدا زده شده — با grep و دوستانش.

مفاهیم پایه

grep الگو را در متن جست‌وجو می‌کند. برای برنامه‌نویس، تقریباً هر روز از آن استفاده می‌شود.

📌 دستورهای مهم این درس

دستورکاربردمثال واقعیتوضیح کوتاه
grepجست‌وجوی متنgrep "error" app.log
grep -iبدون حساسیت به حروفgrep -i "error" app.logError و ERROR را هم پیدا می‌کند
grep -rبازگشتی در پوشه‌هاgrep -r "TODO" src/
grep -nنمایش شماره خطgrep -n "function" app.js
grep -vخطوطی که مطابقت ندارندgrep -v "DEBUG" app.logحذف خطوط DEBUG
grep -Eعبارات باقاعده توسعه‌یافتهgrep -E "error|warn" app.logیا egrep
grep -cتعداد تطابق‌هاgrep -c "404" access.log
grep -lفقط نام فایل‌های دارای تطابقgrep -rl "password" .
grep -A 3۳ خط بعد از تطابقgrep -A 3 "Exception" app.logContext بعد
grep -B 2۲ خط قبلgrep -B 2 "ERROR" app.log
grep -C 2۲ خط قبل و بعدgrep -C 2 "ERROR"
find . -name "*.js" | xargs grep "fetch"جست‌وجو فقط در فایل‌های خاصترکیب قدرتمند
locateجست‌وجوی سریع نام فایلlocate nginx.confنیاز به updatedb دارد
whichمسیر دستورwhich node

💡 سناریوی واقعی

🎯 سناریو: می‌خواهی ببینی چند بار خطای ۵۰۰ در لاگ nginx آمده.

🔧 راه‌حل:

grep -c " 500 " /var/log/nginx/access.log
# یا برای جزئیات:
grep " 500 " /var/log/nginx/access.log | tail -20

⚠️ اشتباهات رایج

❌ اشتباه: grep -r روی کل دیسک بدون محدودیت.

✅ درست: همیشه مسیر و نوع فایل را محدود کن.

❌ اشتباه: فراموش کردن اینکه grep به حروف حساس است.

✅ درست: وقتی مطمئن نیستی از -i استفاده کن.

✏️ تمرین

  1. تمام خطوط حاوی کلمه‌ی root در /etc/passwd را پیدا کن.
  2. در یک پروژه‌ی فرضی، تمام TODOها را با شماره خط پیدا کن.

📝 خلاصه‌ی درس

حالا می‌توانی در هر لاگی سوزن را پیدا کنی.

بخش دوم: کاربران، مجوزها و امنیت پایه

🐧 درس ۰۷: کاربران و گروه‌ها

در این درس چه یاد می‌گیری؟

چطور کاربر بسازی، به گروه اضافه کنی، و با sudo کار کنی — بدون اینکه همه‌چیز را با root خراب کنی.

مفاهیم پایه

root کاربر فوق‌العاده است (UID=0). می‌تواند هر کاری بکند. برای کارهای روزمره از آن استفاده نکن.

sudo اجازه‌ی اجرای موقت دستور با دسترسی root را به کاربران مجاز می‌دهد.

هشدار: هرگز به‌صورت پیش‌فرض با root لاگین نکن. یک کاربر عادی بساز و او را به گروه sudo اضافه کن.

📌 دستورهای مهم این درس

دستورکاربردمثال واقعیتوضیح کوتاه
whoamiکاربر فعلیwhoami
idUID و گروه‌هاid ali
sudoاجرا با دسترسی rootsudo apt update
sudo -iورود به shell ریشهsudo -iموقت
su -تعویض کاربرsu - aliنیاز به رمز کاربر مقصد
adduserساخت کاربر (دوستانه)sudo adduser deployدر اوبونتو ترجیح داده می‌شود
useraddساخت کاربر (سطح پایین)sudo useradd -m -s /bin/bash deploy
usermodتغییر کاربرsudo usermod -aG sudo deployاضافه به گروه
userdelحذف کاربرsudo userdel -r deploy-r خانه‌اش را هم حذف می‌کند
groupaddساخت گروهsudo groupadd developers
passwdتغییر رمزpasswd یا sudo passwd ali
groupsگروه‌های یک کاربرgroups ali
cat /etc/passwdلیست کاربراناطلاعات عمومی
lastآخرین لاگین‌هاlast -a
whoکاربران لاگین‌شدهwho
wچه کسی چه کار می‌کندw

💡 سناریوی واقعی

🎯 سناریو: می‌خواهی یک کاربر به نام deploy بسازی که بتواند با sudo کار کند.

🔧 راه‌حل:

sudo adduser deploy
sudo usermod -aG sudo deploy
# تست:
su - deploy
sudo whoami   # باید root چاپ کند

⚠️ اشتباهات رایج

❌ اشتباه: کار کردن دائمی با root.

✅ درست: کاربر عادی + sudo.

❌ اشتباه: usermod -G به‌جای -aG (گروه‌های قبلی پاک می‌شوند).

✅ درست: همیشه -aG برای اضافه کردن به گروه.

✏️ تمرین

  1. یک کاربر آزمایشی بساز و به گروه sudo اضافه‌اش کن.
  2. با آن کاربر لاگین کن و یک دستور sudo اجرا کن.

📝 خلاصه‌ی درس

حالا می‌دانی چطور کاربر امن بسازی.

🐧 درس ۰۸: مجوزها (Permissions)

در این درس چه یاد می‌گیری؟

معنی rwx، چطور مجوز بدهی و هرگز 777 نکنی.

مفاهیم پایه

هر فایل سه دسته‌ی مجوز دارد: صاحب (u)، گروه (g)، دیگران (o).

هر دسته سه مجوز: r (خواندن)، w (نوشتن)، x (اجرا).

عددمجوزمعنی برای فایلمعنی برای پوشه
4rخواندن محتوالیست کردن فایل‌ها
2wتغییر محتواساخت/حذف فایل داخل
1xاجراورود به پوشه (cd)

مثال رایج:

هشدار امنیتی: هرگز chmod 777 نکن. این یعنی همه می‌توانند بخوانند، بنویسند و اجرا کنند.

📌 دستورهای مهم این درس

دستورکاربردمثال واقعیتوضیح کوتاه
ls -lدیدن مجوزهاls -l file.txt
chmod 644تنظیم عددیchmod 644 index.html
chmod 755قابل اجراchmod 755 deploy.sh
chmod 600فقط صاحبchmod 600 .envبرای اسرار
chmod u+xحرفی — اضافه کردن اجرا به صاحبchmod u+x script.sh
chmod -Rبازگشتیchmod -R 755 myapp/مراقب باش
chownتغییر صاحبsudo chown deploy:deploy app/
chown -Rبازگشتیsudo chown -R www-data:www-data /var/www
umaskمجوز پیش‌فرضumaskمعمولاً 0022

💡 سناریوی واقعی

🎯 سناریو: فایل .env داری و می‌خواهی فقط خودت بتوانی آن را بخوانی.

🔧 راه‌حل:

chmod 600 .env
ls -l .env
# -rw------- 1 ali ali 128 Oct 17 10:00 .env

⚠️ اشتباهات رایج

❌ اشتباه: chmod 777 -R /var/www

✅ درست: مجوزهای حداقلی لازم را بده (معمولاً 755 برای پوشه و 644 برای فایل).

❌ اشتباه: فراموش کردن x برای پوشه‌ها.

✅ درست: بدون x نمی‌توانی وارد پوشه شوی حتی اگر r داشته باشی.

✏️ تمرین

  1. یک فایل بساز و مجوز آن را 600 کن.
  2. یک اسکریپت بساز و آن را قابل اجرا کن (chmod +x).

📝 خلاصه‌ی درس

مجوزها اولین خط دفاعی تو هستند.

🐧 درس ۰۹: SSH و اتصال امن به سرور

در این درس چه یاد می‌گیری؟

اتصال امن، انتقال فایل و قفل کردن SSH تا فقط با کلید وارد شوی.

مفاهیم پایه

SSH (Secure Shell) پروتکل استاندارد اتصال امن به سرور است. دو روش احراز هویت دارد: رمز عبور و کلید عمومی/خصوصی. روش کلید بسیار امن‌تر است.

📌 دستورهای مهم این درس

دستورکاربردمثال واقعیتوضیح کوتاه
ssh user@hostاتصالssh deploy@192.168.1.50
ssh -p 2222پورت غیرپیش‌فرضssh -p 2222 deploy@server
ssh-keygen -t ed25519تولید کلید مدرنssh-keygen -t ed25519 -C "me@email.com"ترجیح بر rsa
ssh-copy-idکپی کلید به سرورssh-copy-id deploy@server
scpکپی فایل روی SSHscp file.txt deploy@server:/home/deploy/
scp -rکپی پوشهscp -r dist/ deploy@server:/var/www/
rsync -avzهمگام‌سازی هوشمندrsync -avz --delete dist/ deploy@server:/var/www/app/بهتر از scp برای دیپلوی
ssh -Lتونل محلیssh -L 5432:localhost:5432 deploy@serverدسترسی به دیتابیس ریموت

سخت‌سازی SSH (در /etc/ssh/sshd_config)

PermitRootLogin no
PasswordAuthentication no
PubkeyAuthentication yes
Port 2222          # اختیاری اما مفید

بعد از تغییر:

sudo systemctl reload sshd
هشدار: قبل از غیرفعال کردن PasswordAuthentication مطمئن شو کلیدت کار می‌کند، وگرنه ممکن است از سرور قفل شوی.

💡 سناریوی واقعی

🎯 سناریو: می‌خواهی بدون رمز به سرور وصل شوی و فایل‌ها را همگام کنی.

🔧 راه‌حل:

ssh-keygen -t ed25519
ssh-copy-id deploy@server
rsync -avz --progress ./dist/ deploy@server:/var/www/myapp/

⚠️ اشتباهات رایج

❌ اشتباه: گذاشتن کلید خصوصی روی سرور یا در گیت.

✅ درست: کلید خصوصی فقط روی ماشین خودت بماند (مجوز 600).

❌ اشتباه: باز گذاشتن پورت ۲۲ با رمز عبور روی اینترنت.

✅ درست: فقط کلید + در صورت امکان تغییر پورت + fail2ban.

✏️ تمرین

  1. یک کلید ed25519 بساز.
  2. با scp یک فایل به سرور بفرست (اگر سرور داری).

📝 خلاصه‌ی درس

حالا می‌توانی امن به سرور وصل شوی.

بخش سوم: پروسه‌ها و منابع سیستم

🐧 درس ۱۰: پروسه‌ها (Processes)

در این درس چه یاد می‌گیری؟

دیدن، متوقف کردن و مدیریت پروسه‌ها — و اجرای برنامه‌های طولانی با tmux.

مفاهیم پایه

هر برنامه‌ی در حال اجرا یک یا چند پروسه است و یک PID منحصربه‌فرد دارد. سیگنال‌ها راه ارتباط با پروسه‌ها هستند:

📌 دستورهای مهم این درس

دستورکاربردمثال واقعیتوضیح کوتاه
ps auxتمام پروسه‌هاps aux | grep node
ps -efفرمت استانداردps -ef | grep nginx
topمانیتور زندهtopبا q خارج شو
htopنسخه‌ی بهتر tophtopنیاز به نصب
kill PIDارسال SIGTERMkill 1234
kill -9 PIDSIGKILLkill -9 1234آخرین راه‌حل
killall nameکشتن بر اساس نامkillall node
pkillکشتن با الگوpkill -f "node app.js"
nohup cmd &اجرا بعد از بستن ترمینالnohup node server.js &
jobsکارهای پس‌زمینهjobs
fgآوردن به پیش‌زمینهfg %1
bgادامه در پس‌زمینهbg %1
tmuxترمینال چندplextmux new -s deployبسیار مهم
tmux attach -t deployوصل شدن مجدد

tmux سریع

tmux new -s myapp          # نشست جدید
# Ctrl+b سپس d            # جدا شدن (detach)
tmux ls                    # لیست نشست‌ها
tmux attach -t myapp       # وصل شدن مجدد

💡 سناریوی واقعی

🎯 سناریو: اپ Node را اجرا کردی و می‌خواهی حتی بعد از بستن SSH زنده بماند.

🔧 راه‌حل (بهترین):

tmux new -s nodeapp
node server.js
# Ctrl+b سپس d
# بعداً:
tmux attach -t nodeapp

⚠️ اشتباهات رایج

❌ اشتباه: اجرای اپ طولانی مستقیم در SSH بدون tmux/systemd.

✅ درست: tmux برای کار دستی، systemd برای سرویس دائمی.

❌ اشتباه: همیشه kill -9.

✅ درست: اول kill (SIGTERM)، اگر جواب نداد kill -9.

✏️ تمرین

  1. با ps تمام پروسه‌های مربوط به bash را پیدا کن.
  2. یک نشست tmux بساز، دستوری اجرا کن، detach کن و دوباره attach کن.

📝 خلاصه‌ی درس

حالا پروسه‌ها تحت کنترل تو هستند.

🐧 درس ۱۱: منابع سیستم

در این درس چه یاد می‌گیری؟

بفهمی CPU، RAM و دیسک چه وضعی دارند و چه کسی منابع را می‌خورد.

مفاهیم پایه

Load Average میانگین تعداد پروسه‌های در صف اجرا در ۱، ۵ و ۱۵ دقیقه‌ی گذشته است. روی یک سرور ۴ هسته‌ای، load حدود ۴ یعنی اشباع کامل.

📌 دستورهای مهم این درس

دستورکاربردمثال واقعیتوضیح کوتاه
free -hحافظهfree -hhuman-readable
df -hفضای دیسکdf -h
du -sh *حجم پوشه‌های فعلیdu -sh /var/*
du -h --max-depth=1عمق محدودdu -h --max-depth=1 /home
uptimeload averageuptime
vmstat 1آمار حافظه و CPUvmstat 1 5
lsofفایل‌های بازlsof -i :3000چه کسی پورت را گرفته
ulimit -aمحدودیت‌های کاربرulimit -nتعداد فایل باز
nprocتعداد هستهnproc

💡 سناریوی واقعی

🎯 سناریو: می‌خواهی ببینی چه چیزی پورت ۳۰۰۰ را اشغال کرده.

🔧 راه‌حل:

sudo lsof -i :3000
# یا
sudo ss -tlnp | grep 3000

⚠️ اشتباهات رایج

❌ اشتباه: وحشت از اینکه free حافظه‌ی کمی نشان می‌دهد.

✅ درست: لینوکس حافظه‌ی آزاد را برای cache استفاده می‌کند. به ستون available نگاه کن.

✏️ تمرین

  1. با free و df وضعیت RAM و دیسک را ببین.
  2. با du بزرگ‌ترین پوشه‌های /var را پیدا کن.

📝 خلاصه‌ی درس

حالا می‌دانی سرور نفس می‌کشد یا نه.

بخش چهارم: بسته‌ها و سرویس‌ها

🐧 درس ۱۲: مدیریت بسته‌ها

در این درس چه یاد می‌گیری؟

نصب، به‌روزرسانی و حذف نرم‌افزار با apt (و اشاره‌ای به dnf).

📌 دستورهای مهم این درس

دستورکاربردمثال واقعیتوضیح کوتاه
sudo apt updateبه‌روزرسانی فهرست بسته‌هاهمیشه قبل از upgrade
sudo apt upgradeارتقای بسته‌ها
sudo apt install pkgنصبsudo apt install nginx
sudo apt remove pkgحذفsudo apt remove nginx
sudo apt purge pkgحذف با کانفیگ
apt search keywordجست‌وجوapt search python3-
apt show pkgجزئیات بستهapt show nginx
dpkg -lلیست نصب‌شده‌هاdpkg -l | grep node
apt list --upgradableبسته‌های قابل ارتقا
sudo apt autoremoveپاک کردن وابستگی‌های بی‌استفاده

برای CentOS/RHEL/Alma از dnf یا yum استفاده کن (دستورها مشابه هستند: dnf install، dnf update).

📝 خلاصه‌ی درس

🐧 درس ۱۳: systemd و مدیریت سرویس‌ها

در این درس چه یاد می‌گیری؟

راه‌اندازی، توقف و فعال‌سازی سرویس‌ها و ساخت unit file برای اپ خودت.

📌 دستورهای مهم این درس

دستورکاربردمثال واقعی
systemctl start nameشروعsudo systemctl start nginx
systemctl stop nameتوقف
systemctl restart nameری‌استارت
systemctl reload nameبارگذاری مجدد کانفیگ
systemctl status nameوضعیتsystemctl status nginx
systemctl enable nameشروع خودکار بعد از بوت
systemctl disable nameغیرفعال کردن شروع خودکار
journalctl -u nameلاگ سرویسjournalctl -u nginx -f
journalctl -xeآخرین خطاها

نمونه‌ی unit file برای اپ Node

# /etc/systemd/system/myapp.service
[Unit]
Description=My Node.js App
After=network.target

[Service]
Type=simple
User=deploy
WorkingDirectory=/home/deploy/myapp
ExecStart=/usr/bin/node server.js
Restart=on-failure
RestartSec=5
Environment=NODE_ENV=production

[Install]
WantedBy=multi-user.target
sudo systemctl daemon-reload
sudo systemctl enable --now myapp
sudo systemctl status myapp

📝 خلاصه‌ی درس

بخش پنجم: شبکه برای برنامه‌نویس

🐧 درس ۱۴: مفاهیم پایه‌ی شبکه

مفاهیم پایه

پورت‌های رایج برای برنامه‌نویس:

پورتسرویس
22SSH
80HTTP
443HTTPS
3000 / 8000 / 8080اپ‌های توسعه
5432PostgreSQL
3306MySQL
6379Redis

🐧 درس ۱۵: ابزارهای شبکه

📌 دستورهای مهم این درس

دستورکاربردمثال واقعی
ip aآدرس‌های IPip a
ip rجدول مسیریابیip r
pingتست اتصالping -c 4 8.8.8.8
curlدرخواست HTTPcurl -I https://example.com
curl -X POSTدرخواست POSTcurl -X POST -d '{"a":1}' -H 'Content-Type: application/json' http://localhost:3000/api
wgetدانلود فایلwget https://example.com/file.tar.gz
ss -tlnpپورت‌های در حال گوش دادنss -tlnp
digکوئری DNSdig example.com
ncnetcat — تست پورتnc -zv localhost 3000
ufwفایروال ساده اوبونتوsudo ufw allow 80/tcp

💡 سناریوی واقعی

🎯 سناریو: می‌خواهی ببینی API محلی‌ات جواب می‌دهد یا نه.

🔧 راه‌حل:

curl -s http://localhost:3000/health | jq
ss -tlnp | grep 3000

📝 خلاصه‌ی درس

بخش ششم: Bash Scripting برای برنامه‌نویس

🐧 درس ۱۶: مبانی Bash Script

مفاهیم پایه

اسکریپت Bash یعنی چند دستور که در یک فایل ذخیره شده و با یک فرمان اجرا می‌شوند. برای اتوماسیون دیپلوی، بکاپ و پایش عالی است.

#!/bin/bash
# این خط shebang است — به سیستم می‌گوید با bash اجرا کند

echo "Hello, $USER"
name="myapp"
echo "Deploying $name"
chmod +x deploy.sh
./deploy.sh

🐧 درس ۱۷: کنترل جریان در Bash

if [ -f "package.json" ]; then
  echo "Node project found"
elif [ -f "requirements.txt" ]; then
  echo "Python project found"
else
  echo "Unknown project"
fi

for file in *.log; do
  echo "Processing $file"
done

while read -r line; do
  echo "$line"
done < input.txt

🐧 درس ۱۸: آرگومان‌ها و توابع

#!/bin/bash
# استفاده: ./script.sh arg1 arg2

echo "Script name: $0"
echo "First arg: $1"
echo "All args: $@"
echo "Number of args: $#"

greet() {
  local name=$1
  echo "Hello, $name"
}
greet "World"

# کد خروج آخرین دستور
some_command
if [ $? -eq 0 ]; then
  echo "Success"
fi

🐧 درس ۱۹: ابزارهای متنی قدرتمند

ابزارکاربردمثال
sedجایگزینی متنsed -i 's/old/new/g' file.txt
awkپردازش ستونیawk -F: '{print $1}' /etc/passwd
xargsتبدیل ورودی به آرگومانfind . -name "*.tmp" | xargs rm
trترجمه‌ی کاراکترecho "HELLO" | tr 'A-Z' 'a-z'
|پایپcat file | grep error | wc -l

بخش هفتم: کارهای روزمره‌ی برنامه‌نویس

🐧 درس ۲۰: cron و کارهای زمان‌بندی‌شده

crontab -e
# دقیقه ساعت روز ماه هفته دستور
0 2 * * * /home/deploy/backup.sh
*/5 * * * * /home/deploy/healthcheck.sh

فرمت: minute hour day-of-month month day-of-week

🐧 درس ۲۱: مدیریت لاگ‌ها

journalctl -u myapp --since "1 hour ago"
journalctl -u myapp -f

🐧 درس ۲۲: Git روی سرور

git clone git@github.com:user/repo.git
# برای دیپلوی ساده می‌توان از bare repo + hook استفاده کرد
git init --bare /home/deploy/repos/myapp.git

🐧 درس ۲۳: نصب و اجرای اپلیکیشن روی سرور

Node.js

curl -fsSL https://deb.nodesource.com/setup_20.x | sudo -E bash -
sudo apt install -y nodejs
node -v

اجرا با systemd (توصیه‌شده)

همان unit file درس ۱۳.

nginx به‌عنوان reverse proxy

# /etc/nginx/sites-available/myapp
server {
    listen 80;
    server_name myapp.example.com;

    location / {
        proxy_pass http://127.0.0.1:3000;
        proxy_http_version 1.1;
        proxy_set_header Upgrade $http_upgrade;
        proxy_set_header Connection 'upgrade';
        proxy_set_header Host $host;
        proxy_cache_bypass $http_upgrade;
    }
}
sudo ln -s /etc/nginx/sites-available/myapp /etc/nginx/sites-enabled/
sudo nginx -t
sudo systemctl reload nginx

SSL با Let’s Encrypt

sudo apt install certbot python3-certbot-nginx
sudo certbot --nginx -d myapp.example.com

بخش هشتم: عیب‌یابی و امنیت پایه

🐧 درس ۲۴: عیب‌یابی (Troubleshooting)

  1. آیا سرویس در حال اجراست؟ systemctl status
  2. لاگ چه می‌گوید؟ journalctl -u ... -xe
  3. پورت باز است؟ ss -tlnp
  4. منابع تمام شده؟ free -h، df -h
  5. مجوز درست است؟ ls -l
dmesg | tail          # پیام‌های Kernel
strace -p PID         # دنبال کردن syscallها (پیشرفته)

🐧 درس ۲۵: امنیت پایه‌ی سرور

sudo ufw default deny incoming
sudo ufw default allow outgoing
sudo ufw allow OpenSSH
sudo ufw allow 80/tcp
sudo ufw allow 443/tcp
sudo ufw enable
sudo apt install fail2ban
sudo systemctl enable --now fail2ban

بخش نهم: جمع‌بندی و مسیر ادامه

🐧 درس ۲۶: چک‌لیست یک برنامه‌نویس روی لینوکس

۲۵ دستوری که باید بلد باشی

  1. pwd / cd / ls -lah
  2. cp / mv / rm / mkdir -p
  3. find / grep -rn
  4. cat / less / tail -f
  5. chmod / chown
  6. ssh / scp / rsync
  7. ps aux / top / kill
  8. free -h / df -h / du -sh
  9. apt update && apt install
  10. systemctl status/start/stop/enable
  11. journalctl -u ... -f
  12. curl / ss -tlnp
  13. tmux
  14. crontab -e
  15. sudo

۱۰ اشتباه رایج که نباید بکنی

  1. کار کردن با root برای کارهای روزمره
  2. chmod 777
  3. rm -rf / یا مسیر اشتباه
  4. باز گذاشتن SSH با رمز عبور روی اینترنت
  5. ذخیره کردن رمز و کلید در گیت
  6. اجرای اپ بدون systemd یا process manager
  7. نادیده گرفتن لاگ‌ها
  8. به‌روزرسانی نکردن سیستم
  9. فایروال خاموش
  10. کپی‌پیست دستور بدون فهمیدن

📝 چک‌لیست ۵۰ دستور ضروری لینوکس برای برنامه‌نویس

#دستورکاربرد کوتاه
1pwdمسیر فعلی
2ls -lahلیست فایل‌ها
3cdتغییر پوشه
4mkdir -pساخت پوشه تو در تو
5touchساخت فایل خالی
6cp -rکپی
7mvجابه‌جایی / تغییر نام
8rm -rحذف
9findجست‌وجوی فایل
10grep -rnجست‌وجوی متن
11catچاپ فایل
12lessمشاهده فایل بزرگ
13head / tailابتدا / انتهای فایل
14tail -fدنبال کردن لاگ
15nano / vimویرایش
16chmodتغییر مجوز
17chownتغییر مالک
18sudoاجرا با دسترسی بالاتر
19sshاتصال راه‌دور
20scp / rsyncانتقال فایل
21ps auxلیست پروسه‌ها
22top / htopمانیتور منابع
23killمتوقف کردن پروسه
24free -hحافظه
25df -hفضای دیسک
26du -shحجم پوشه
27lsof -iپورت‌ها و فایل‌های باز
28apt update / installمدیریت بسته
29systemctlمدیریت سرویس
30journalctlلاگ سرویس‌ها
31ip aآدرس شبکه
32ss -tlnpپورت‌های باز
33curlدرخواست HTTP
34pingتست اتصال
35dig / nslookupDNS
36ufwفایروال
37tmuxنشست پایدار
38crontabزمان‌بندی
39tar -czvfفشرده‌سازی
40tar -xzvfاستخراج
41wgetدانلود
42historyتاریخچه دستورها
43aliasنام مستعار
44exportمتغیر محیطی
45sourceاجرای فایل در shell فعلی
46wc -lشمارش خطوط
47sort | uniqمرتب و یکتا
48cut / awk / sedپردازش متن
49teeنوشتن همزمان در فایل و خروجی
50man / --helpکمک

🚀 مسیر ادامه‌ی یادگیری

بعد از مسلط شدن به این راهنما، مسیر طبیعی این است:

  1. Docker — بسته‌بندی و اجرای اپ در کانتینر
  2. Docker Compose — اپ‌های چندسرویسه
  3. Kubernetes — ارکستراسیون در مقیاس بزرگ
  4. CI/CD (GitHub Actions، GitLab CI، Jenkins)
  5. Ansible یا Terraform — Infrastructure as Code
  6. مانیتورینگ (Prometheus، Grafana، Loki)

منابع پیشنهادی:

تبریک — حالا ابزارهای اصلی یک برنامه‌نویس روی سرور لینوکس را در دست داری. هر روز یک دستور جدید را در کار واقعی‌ات به کار ببر تا ملکه ذهنت شود.